orol va orolbo'yini tabiiy geografik rayonlashtirishda muhim manba

DOC 45.8 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1663191050.doc орол ва оролбўйини табиий географик районлаштиришда муҳим манба orol va orolbo`yini tabiiy geografik rayonlashtirishda muhim manba orol va orolbo`yi hozirgi kunda ko`plab olimlar va jamoatchilik e`tiborini tortib kelayotgan hududlar sirasiga kiradi. bunga sabab orol dengizining suv sathi yil sayin pasayib borayotganligidir. ma`lumki, xx asrning 60-yillaridan boshlab o`rta osiyo va janubiy qozog`istonda yangi yerlarning o`zlashtirilishi oqibatida amudaryo va sirdaryo orol dengiziga yildan-yilga kam suv keltira boshladi. shu sababli dengiz chekinib, bu yerda o`ziga xos yangi landshaftlar vujudga keldi. natijada turli taksonomik qiymatdagi tabiiy geografik komplekslarning ham chegaralari va maydonlari o`zgardi. shu munosabat bilan o`zbekistonning tekislik qismidagi, ayniqsa, orol atrofidagi tabiiy geografik rayonlar va okruglarning chegaralarini qayta ko`rib chiqishga va mavjud rayonlashtirish sxemalariga o`zgartirishlar kiritishga to`g`ri keladi. bu, o`z navbatida, oldingi bajarilgan rayonlashtirish sxemalarini ma`lum miqdorda tahlil qilishga undaydi. quyida r.i.abolinning “o`rta osiyoni tabiiy tarixiy rayonlashtirish asoslari”nomli asari haqida ayrim mulohazalarimizni bildirmoqchimiz. chunki, bu asar ko`pam o`quvchi qo`liga yetib bormayapti, shu …

geografik jihatdan ichki tafovutlarini aniqlashda, r.i.abolingacha ikki xil, ya`ni regional (b.a.fedchenko va boshqalar) va zonal (n.a.seversov, a.n.krasnov, ye.p.korovin va boshqalar) yondashish hollari mavjud edi. bunda regional prinsip tarafdorlari, odatda, uchta provinsiya: 1) orol-kaspiy cho`l provinsiyasi, 2) turkiston tog`lik provinsiyasi va 3) pomir-tibet baland tog` provinsiyasini ajratish bilan kifoyalanganlar. rayonlashtirishda zonal prinsip esa tadqiqotchilar tomonidan ko`proq tog`li hududlar yoki uncha katta bo`lmagan hududlarda qo`llanilgan. tabiiy sharoitdagi ichki tafovutlarni keltirib chiqaruvchi asosiy omil deb, r.i.abolin relyefdan so`ng iqlimni hisoblagan. uning ham hamma elementlarini emas, balki havo harorati bilan atmosfera yog`inlarinigina asos qilib olgan. uning fikricha, o`rta osiyoning shimoliy hududlari bilan janubidagi havo haroratidagi farqlar sezilarlidir. bu farqlar ayniqsa fevral oyida kuchayib 16,70 s ga yetadi. yoz oylarida esa farq 7-80 atrofida bo`ladi. demak, yoz oylarida havoning o`rtacha harorati shimoldan janubga tomon har bir gradus kenglikka 0,7-0,80 ortib boradi. bu holatni muallif o`rta osiyoni rayonlashtirishda albatta inobatga olish zarur, deb hisoblaydi. demak, joyning …

k va namlikdir. bulardan havo harorati kenglik va balandlik mintaqalaridagi tabiiy sharoitga, qancha yog`in tushishidan qat`iy nazar kuchli ta`sir ko`rsatadi. buni inobatga olgan r.i.abolin o`rta osiyo hududida shimoldan janubga tomon 8 ta issiqlik mintaqalarini ajratadi. bular: eng issiq mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 310 ga yetadi); issiq mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 22-250); juda iliq mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 17-220); iliq mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 15-170); iliq mo`tadil mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 10-150); sovuq mo`tadil mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 5-100); sovuq mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 0-50); juda sovuq mintaqa (nafaqat yozda, balki yozning eng issiq oyi iyulda ham 00 dan past). ushbu mintaqalarni aniqlashda asosan yozgi 3 oy maboynida havo haroratining shimoldan janubga, tog`larda esa pastdan yuqoriga o`zgarib borishi inobatga olingan. ammo r.i.abolin u yoki bu mintaqaning ichida landshaftlar doimo bir xil emasligini yaxshi bilgan va tabiiy landshaftlarning tashqi qiyofasini aniqlashda namlikning va, ayniqsa atmosfera …

tavsifi bilan kifoyalanamiz. okrugning markazida orol dengizi joylashgan bo`lib, shimoliy chegarasi kaspiy dengizi sohilida, emba daryosining quyilish yeridan boshlanib, avval emba vodiysi bo`ylab, cho`chqako`l platosining janubiy etaklariga, undan chelkar temiryo`l stansiyasigacha, so`ngra tentaksor va chelkar-tengiz ko`llari orasi bo`ylab, mo`yinqumning sarisuv daryosiga taqalgan yerigacha boradi. bu yerdan sarisuv vodiysi bo`ylab biroz janubga tushib chiili temiryo`l stansiyasidan quyiroqda sirdaryoni kesib o`tadi. so`ngra shimoli-g`arbiy qizilqum bo`ylab janubi-g`arbga tomon to mang`it shahri yaqinigacha boradi. u yerdan g`arbga ustyurtning janubiy etaklari orqali qorabo`g`ozgo`l qo`ltig`iga chiqadi. mazkur chegara ichidagi orol okrugi tabiiy sharoiti bir-biridan farqlanadigan bir qator o`ziga xos tabiiy hududlarni, jumladan mang`ishloq yarim oroli, ustyurt, qizilqumning shimoliy qismi, katta va kichik bo`rsiq qumlari va orolbo`yi qoraqumlari, sirdaryo va amudaryo deltalari kabilarni o`z ichiga oladi. ammo butun okrugga tavsifli bo`lgan xususiyat bu atmosfera yog`inlarining nihoyatda kamligidir. bu yerda hammasi bo`lib o`rtacha yillik yog`in miqdori 100-120 mm atrofida bo`ladi. bu miqdor yil davomida janubroqda joylashgan turkiston okrugidagiga …

oz davomida hamda kuzning katta qismida vegetatsiyada bo`lishiga imkoniyat yaratiladi. shu sababli ham katta hududlarda landshaft tashkil qiluvchi asosiy o`simlik oq shuvoq hisoblanadi. ko`pincha u bilan birga boyalich, biyurgun va boshqa sho`ra o`simliklari o`sadi. orol okrugining ichki ayrim tabiiy tafovutlari asosida uchta tabiiy geografik rayon ajratilishi mumkin. bular: ustyurt, chimboy, kazalinsk rayonlaridir. r.i.abolin o`z asarining xulosa qismida har bir ajratilgan okruglarning eng asosiy xususiyatlarigina belgilanganligini ta`kidlab, ularni keyinchalik rayonlarga, rayonlarni esa o`z navbatida mintaqalarga, so`ngra gidrotermik uchastkalarga bo`lish mumkinligini yozadi. uning fikricha, har bir gidrotermik uchastka doirasida, keyinchalik to`plangan ma`lumotlar asosida o`simlik assotsiatsiyalari ajratish mumkin. o`simlik assotsiatsiyalari esa muayyan tabiiy geografik sharoitni aks ettiradi va shunga bog`liq holda ma`lum xo`jalik ahamiyatiga ega bo`ladi. shunday qilib, r.i.abolinning “o`rta osiyoni tabiiy tarixiy rayonlashtirish asoslari” asari tabiiy geografiyaning taraqqiyotiga, regional yondashishlarning shakllanishida asos bo`ldi. ushbu asarda keltirilgan iqlim va xususan atmosfera yog`inlariga oid miqdor ko`rsatkichlarini eng yangi ma`lumotlar asosida tahlil qilib ko`rish okrugdan …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "orol va orolbo'yini tabiiy geografik rayonlashtirishda muhim manba"

1663191050.doc орол ва оролбўйини табиий географик районлаштиришда муҳим манба orol va orolbo`yini tabiiy geografik rayonlashtirishda muhim manba orol va orolbo`yi hozirgi kunda ko`plab olimlar va jamoatchilik e`tiborini tortib kelayotgan hududlar sirasiga kiradi. bunga sabab orol dengizining suv sathi yil sayin pasayib borayotganligidir. ma`lumki, xx asrning 60-yillaridan boshlab o`rta osiyo va janubiy qozog`istonda yangi yerlarning o`zlashtirilishi oqibatida amudaryo va sirdaryo orol dengiziga yildan-yilga kam suv keltira boshladi. shu sababli dengiz chekinib, bu yerda o`ziga xos yangi landshaftlar vujudga keldi. natijada turli taksonomik qiymatdagi tabiiy geografik komplekslarning ham chegaralari va maydonlari o`zgardi. shu munosabat bilan o`zbekistonning tekislik qismidagi, ayniqsa, or...

DOC format, 45.8 KB. To download "orol va orolbo'yini tabiiy geografik rayonlashtirishda muhim manba", click the Telegram button on the left.

Tags: orol va orolbo'yini tabiiy geog… DOC Free download Telegram