o‘zbek tili leksikasi

PPT 13 pages 710.5 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 710.5 KB

File type PPT

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

powerpoint presentation fan o‘qituvchisi: z.radjabova o‘zbek tili leksikasi tasnifi. * reja: 1.qo‘llanilishi chegaralangan va chegaralanmagan leksika. 2.qo‘llanilish davri chegaralangan leksika. qo‘llanilish doirasi chegaralangan leksika. 3. ifodaviylik va uslubiy xoslanganlik jihatidan о‘zbek tili leksikasi. leksik birlik qo‘llanilish chastotasiga ko‘ra farqlanadi. ko‘pgina leksemalar keng qo‘llanishga, ba’zilari esa tor qo‘llanishga ega bo‘ladi. shu jihatdan o‘zbek tili leksikasi ikki qatlamga bo‘linadi: qo‘llanilishi chegaralanmagan leksika; qo‘llanilishi chegaralangan leksika * i.qo‘llanilishi chegaralanmagan (umumiste’mol) leksika. o‘zbek tili lug‘at tarkibining asosini ana shu qatlam tashkil etadi. qo‘llanilishi chegaralanmagan leksemalarni shu tilda so‘zlashuvchi kishilar, qanday shevaga, qaysi hududga, qaysi kasb yoki sohaga mansub bo‘lishidan qat’i nazar, cheklanmagan darajada ishlatadi. qo‘llanilishi chegaralanmagan leksema barcha so‘z turkumida mavjud. - fe’l: [ishlamoq], [kelmoq], [olmoq], [ko‘rsatmoq], [buyurmoq], [saylamoq]; - ot: [ota], [ona], [non], [suv], [stol], [eshik], [tog‘], [yer], [shamol], [radio]; - sifat: [shirin], [achchiq], [qizil], [ko‘k], [katta], [xunuk], [go‘zal]; - son: [bir], [o‘n], [yuz], [ming]; - ravish: [hamisha], [ba’zan], [ataylab], [hozir], [ilgari]; - …

2 / 13

chidan, ayrim so‘zlarning eskirib, iste’moldan chiqib ketishi kuzatilsa, ikkinchidan, allaqachonlar iste’moldan chiqib ketgan so‘zlar qayta «jonlanadi», «tiriladi», uchinchidan, yangi-yangi so‘zlar paydo bo‘ladi, to‘rtinchidan, nofaol so‘zlar faollashadi, iste’mol doirasi kengayadi, ma’noviy tabiatida o‘zgarish yuz beradi. bu hodisalarning barchasi ma’lum bir obyektiv sabab asosida ro‘y beradi. hozirgi tildagi eskirgan so‘zlar eski leksika, yangi so‘zning jami yangi leksika, na eskirgan, na yangilik bo‘yog‘iga ega bo‘lgan so‘zlar betaraf leksika deb yuritiladi. demak, o‘zbek tili leksikasini tarixiylik nuqtai nazaridan uchta asosiy qatlamga bo‘lib o‘rganish mumkin: betaraf leksika eskirgan leksika yangi leksika * betaraf leksika. hozirgi o‘zbek tili leksikasining asosini betaraf leksika tashkil etadi. bu leksika umumiste’mol leksika, qo‘llanilishi chegaralanmagan leksika, faol leksika kabi atama bilan ham yuritiladi. ammo bulardan neytral leksika atamasini ishlatish leksemani tarixiylik belgisi asosida tasniflash nuqtai nazaridan to‘g‘riroq. zero na eskilik, na yangilik bo‘yog‘iga ega bo‘lgan so‘z faol yoki umumiste’mol bo‘lmasligi mumkin. masalan, [sinus], [kosinus], [zaryad] kabi leksemalar neytral leksika tarkibiga kiradi. …

3 / 13

semaning ko‘pchiligi hozirgi davr kishisi uchun notanish bo‘lishi mumkin. arxaizm o‘z o‘rnini boshqa leksemaga bo‘shatib bergan leksik birlik. ijtimoiy taraqqiyot natijasida ayrim narsa-hodisa boshqa leksema bilan atalib, avvalgilari iste’moldan chiqib ketadi. misollar: [ulus] (xalq), [lang] (cho‘loq), [tilmoch] (tarjimon). arxaik leksema o‘zining neytral leksika tarkibidagi «o‘rinbosar»ining «tarixiylik bo‘yog‘i» ifoda semasi bilan farqlanuvchi sinonimidir. ular atash va vazifa semalari mushtarak birliklar. yangi leksika yangi leksika tilda yangi paydo bo‘lgan va yangilik bo‘yog‘i sezilib turgan leksemalardir. ular ilmiy terminologiyada neologizm ham deb yuritiladi.yangi leksikani ikkiga bo‘lish mumkin: a) sof yangi leksema tilimiz uchun aslida begona, lekin unga endigina kirib kelib o‘rnashgan boshqa tilga xos leksik birlik ([lizing], [audit], [market], [test], [internet] va h. yangi leksema, asosan, terminologik birlik. yangi leksema davr o‘tishi bilan neytral leksika tarkibiga o‘tib ketadi. masalan, yaqin vaqtgacha neologizm sifatida qaralgan [kosmos], [televideniye] leksemalari bugungi kunda yangilik bo‘yog‘ini yo‘qotdi; b) faollashgan leksema yangi leksikaning turlaridan bo‘lib, ular iste’moldan chiqib ketgan …

4 / 13

oqsiz leksika. bo‘yoqdor leksika bo‘yoqsiz leksika o‘zbek tili lug‘at tarkibidagi leksemalarning ko‘pchiligi so‘zlovchining hissiy munosabatini ifodalovchi bo‘yoqdan xoli bo‘ladi. bunday birlik bo‘yoqsiz leksema. masalan, bor, yo‘q, katta, mazali, daryo, chiroyli kabi leksemalar borliq hodisalarini boricha aks ettiradi va unga so‘zlovchining munosabatini ifodalamaydi. bo‘yoqdor leksika bunday leksemaning kishi hissiy munosabatini ifodalovchi ifoda semasi bo‘rtib turadi: ulkan, badnafs, qiltiriq, oraz, mahliqo, badbashara va h. bo‘yoqdor leksemaning ifodaviyligi ijobiy yoki salbiy bo‘lishi mumkin. shunga ko‘ra bo‘yoqdor leksemalar ijobiy bo‘yoqdor leksema va salbiy bo‘yoqdor leksemaga bo‘linadi. aqliy hujum uchun savollar: 1. qo‘llanilishi chegaralangam leksemalar haqida gapiring. 2. qo‘llanilishi chegaralanmagan leksemalar haqida gapiring. 3. dialektal leksemalarga misollar ayting. 4. terminalogik leksika haqida ma’lumot bering. 5. noadabiy leksika haqida ma’lumot bering. 6. ifodaviylik jihatidan o‘zbek tili leksikasi qanday qatlamlarga bo‘linadi? e’tiboringiz uchun rahmat

5 / 13

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tili leksikasi"

powerpoint presentation fan o‘qituvchisi: z.radjabova o‘zbek tili leksikasi tasnifi. * reja: 1.qo‘llanilishi chegaralangan va chegaralanmagan leksika. 2.qo‘llanilish davri chegaralangan leksika. qo‘llanilish doirasi chegaralangan leksika. 3. ifodaviylik va uslubiy xoslanganlik jihatidan о‘zbek tili leksikasi. leksik birlik qo‘llanilish chastotasiga ko‘ra farqlanadi. ko‘pgina leksemalar keng qo‘llanishga, ba’zilari esa tor qo‘llanishga ega bo‘ladi. shu jihatdan o‘zbek tili leksikasi ikki qatlamga bo‘linadi: qo‘llanilishi chegaralanmagan leksika; qo‘llanilishi chegaralangan leksika * i.qo‘llanilishi chegaralanmagan (umumiste’mol) leksika. o‘zbek tili lug‘at tarkibining asosini ana shu qatlam tashkil etadi. qo‘llanilishi chegaralanmagan leksemalarni shu tilda so‘zlashuvchi kishilar, qanday sh...

This file contains 13 pages in PPT format (710.5 KB). To download "o‘zbek tili leksikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tili leksikasi PPT 13 pages Free download Telegram