kristallarning muhim xususiyatlari

DOCX 16 pages 264.0 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 264.0 KB

File type DOCX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

2. kristallarning muhim xususiyatlari kristall moddalarning xarakterli xususiyatlari shundaki ularning atomlari, ionlari yoki molekulalari ma’lum qonuniyat asosida kristall panjarasining tugunchalarida tartib bilan biron geometrik shaklning ijodchisi sifatida joylashgan bo‘ladi. kristallarning bu xarakterli xususiyati ularni biron geometrik shaklda qiyofalanishiga sabablidir. shuning uchun kristall ichki tuzilishi ularning tashqi qiyofasi bilan birga xususiyatiga ham ta’sir etadi. kristallarning muhim xususiyatlariga: a) ularning qulay sharoitda o‘z-o‘zidan biron geometrik shaklda kiyofalanishi. b) anizatropligi. 1. kristallarning eng muhim xususiyati shundagi, ular qulay kimyoviy va fizikaviy sharoitda o‘z-o‘zidan yonlari, qirralar, uchlar hosil qilgan biron geometrik shaklda qiyofalanadi. 1. kristallning anizatropligi deganda uning ma’lum yo‘nalishidagi tomonlari bilan ikkinchi bor boshqa-boshqa yo‘nalishdagi tomonlari mexanik, optik, termik kimyoviy, elektrik va boshqa xususiyatlarining xilma-xiligini tushunamiz. 1. mexanik kuch ta’sirida kristallning ma’lum yoklari osonlik bilan, ikkinchi boshqa yonlari esa qiyinlik bilan keprok mexanik kuch sarflash natijasida bo‘laklarga ajraladi; shunday anizatorlik xususiyatga ega bo‘lgan minerallarga misol: slyuda, tolk. 1. kristallning turli yo‘nalishdagi yonlarida optik …

2 / 16

yonlarida turlicha tezlikda boradi. kristallning hamma yoqlarida kimyoviy xossasi turlichadir, masalan: kalsitning kristallini hamma yonlari hci kislotasi bilan turli jadallikda reaksiyaga kirishadi. 3. yer po‘stining kimyoviy tarkibi yer po‘sti (litosfera)ning o‘rtacha kimyoviy tarkibini birinchi bo‘lib amerikalik olim f.u.klark tomonidan tekshirilgan va matematik ravishda hisoblab (1898 y) chiqilgan. u 16 km qalinlikda er po‘stining yuza qismida ishtirok etgan turli tog‘ jinslaridan olingan 6000 ga yaqin namunalarni kimyoviy tahlildan etkazib, ularning o‘rtacha arifmetrik foiz miqdorini hisoblab chiqargan. keyinchalik bu hisoblashlarni v.i. vernadskiy, a.e. fersman, v.m.goldshmidt, a.p.vinagradov va boshqalar ham rivojlantirib o‘z ilmiy ishlarida aks ettirilgan. shuning uchun ham akademik a.e. fersman er po‘sti tarkibiga kiruvchi kimyoviy elementlarning o‘rtacha foiz miqdorini «klark» deb atashni taklif etilgan. olimlarning oxirgi ma’lumotlariga qaraganda, er po‘sti yoki litosfera asosan 8 elementdan iborat bo‘lib, ularning jami 99,03% ni tashkil etadi ularning o‘rtacha arifmetik miqdori (klarki) quyidagicha (foiz miqdori hisobda). o –47,08 al-8,05 k-2,50 sa – 2,96 si – …

3 / 16

’mineralogiya va kristallografiya kursi’’; ''petrografiya asoslari’’ va boshqa asarlarni yozdi. 1893 yil v.rengen tomondan α - nurlarning ochilishi, sun’iy radioaktivlik bekkerel (1896) va kristallardagi rengent nurining difraksiyasi va m.lauz (1812) ishlari kristallokimyo fanining kelib chiqishiga asos bo‘ldi. xulosa qilib shuni aytish mumkinki, fundamental ishlar natijasida kristallografiya va kristallokimyo fanlarning rivojlanishi ya’ni shunday imkoniyatlar yaratdiki, xossalari aniq, bo‘lgan birikmalarni tegishli maqsadda sintezlab olish mumkin bo‘ldi. mas: sun’iy olmos, yoqut, brilant, erni parmalash asboblari, etga, issiqlikka, korroziyaga chidamli metall qotishmalari, plastmassalar va hokazolar. qattiq moddalarning kepchiligi kristallardan tuzilgan bo‘ladi, bir bo‘lak moddani sindirib, uning singan joyini kezdan kechirish yeli bilan bu moddaning kristallardan tuzilganligiga ishonish qiyin emas. odatda, moddaning (masalan, qand, s) singan joyida har xil burchak ostida joylashgan kristallarning mayda tomonlari (yoqlari) yaxshi ko‘rinib turadi. kristallarning bu yoqlari yaltiraydi, chunki ular yorug‘ligini har xil darajada aks ettiradi. moddaning kristallari nihoyatda kichik bo‘lsa, shu moddaning kristalllardan tuzilganligini mikroskop yordami bilan aniqlash mumkin. …

4 / 16

ch davrda qellangan kristall yonlari burchakni o‘lchash asbobiy-goniometr juda sodda tuzilgan, ma’lum eq atrofida aylanadigan strelka oddiy tranportirdan iborat edi. ( 6.2 - rasm). 6.2-rasm. koronjo goniometri. kristall (k) strelka (av) bilan chizg‘ich (sd) orasida o‘rnatilgan. bu goniometr mexanik koronjo tomonidan 1772 yili kashf etilgan. shuning uchun hap uni koronjo goniometri deyiladi. bunday goniometrdan foydalanish uchun o‘lchanadigan kristall 0,5 sm. va undan katta bo‘lishi kerak. kristall qanchalik katta bo‘lsa, olingan ma’lumot shunchalik noaniq bo‘ladi. tabiatda yirik kristallar juda kam topiladi, bunday noaniq 0,5 – 10 xatolik bilan ishlaydigan goniometr rivojlanib borayotgan fan talabiga javob bermaydi va boshqa bir muncha aniqroq ishlaydiganlari kashf etiladi. 6.kristallarning singoniya bo‘yicha taqsimlanish qonuni (e.fedorov – p.grot qonuni). fedorov tomonidan o‘rganilgan tabiiy kristallarda kristallning tuzilishi va simmetriyasi orasidagi aloqa bo‘yicha qiziq qonuniyat aniqlangan. fedorov kristallik moddaning kimyoviy tarkibi soddalashi bilan kristallarda simmetriyaning ortishi aniqladi. nemis kristallografi grot ham xuddi shunday xulosaga keldi. hozir kimyoviy tarkibi bilan …

5 / 16

kubik singoniya uchramaydi. ammo yuqorida keltirilgan qoidaning chetda chiqishi mumkin. masalan, oltingugurt (s) quyi kategoriyali monoklin va rombik singoniyalarda kristalanadi, modda esa birta elementdan tarkib topgan bo‘lib, oddiy kimyoviy tarkibga ega. tabiatda murakkab tarkibga ega bulgan minerallar kuprokdir. shuning uchun ularning orasida kepchilik kristallar quyi va o‘rta kategoriyaga ega bo‘lishi kerak. kristallarning singoniya bo‘yicha taqsimlanishi asosida kepchilik olimlar tadqiqot olib borganlar. xususan, a.s.povaren va i.i.shafronovskiylardir. monoklinik singoniyaga – 393 (30%) to‘g‘ri keladi, monoklinik singoniya ichida esa planaksial turi (l2pc) 351 tasi to‘g‘ri keladi. singoniyalari kategoriyalar bo‘yicha guruhlarga bo‘lsak minerallarning taqsimlanish aniq kezga tashlanadi, ya’ni 1. quyi kategoriya 760 ta mineral (57,5%) 1. o‘rta kategoriya 377ta mineral (29,5%) v) oliy kategoriya 171 ta mineral (13%) 8. haqiqiy va ideal kristallar i.i.shafranovskiy quyi, o‘rta va oliy minerallarni 4:2:1 nisbatda taqsimlashini aniqladi, ya’ni 57,5 : 29,5 : 13/13 = 4,4 : 2,2 : 1 yoki 4 : 2 : 1 760 : 377 …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kristallarning muhim xususiyatlari"

2. kristallarning muhim xususiyatlari kristall moddalarning xarakterli xususiyatlari shundaki ularning atomlari, ionlari yoki molekulalari ma’lum qonuniyat asosida kristall panjarasining tugunchalarida tartib bilan biron geometrik shaklning ijodchisi sifatida joylashgan bo‘ladi. kristallarning bu xarakterli xususiyati ularni biron geometrik shaklda qiyofalanishiga sabablidir. shuning uchun kristall ichki tuzilishi ularning tashqi qiyofasi bilan birga xususiyatiga ham ta’sir etadi. kristallarning muhim xususiyatlariga: a) ularning qulay sharoitda o‘z-o‘zidan biron geometrik shaklda kiyofalanishi. b) anizatropligi. 1. kristallarning eng muhim xususiyati shundagi, ular qulay kimyoviy va fizikaviy sharoitda o‘z-o‘zidan yonlari, qirralar, uchlar hosil qilgan biron geometrik shaklda qiyofalanadi...

This file contains 16 pages in DOCX format (264.0 KB). To download "kristallarning muhim xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: kristallarning muhim xususiyatl… DOCX 16 pages Free download Telegram