geografik qobiqning rivojlanishi

DOCX 5 стр. 30,9 КБ Бесплатная загрузка

5 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 30,9 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 5

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 5

4-mavzu: geografik qobiqning rivojlanishi. paleogeografik yo‘nalish. geografik qobiq, landshaft qobigʻi, epigeosfera — yerning litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferalar oʻzaro tutashadigan va bir-biriga taʼsir etadigan qobigʻi. geografik qobiq tushunchasiga yaqin bo‘lgan g‘oya birinchi marta 1902 yilda d.n.anuchin tomonidan aytilgan. geograftk qobiq haqidagi ta'limotni 1966-yilda rossiyalik olim a.a.grigoryev ishlab chiqdi. atmosferaning quyi qatlami – troposfera , litosfera ning ustki g‘ovak qatlami, gidrosfera va biosfera larni o‘z ichiga olgan hamda o‘zaro ta'sir etib turadigan yaxlit qobiq yerning geografik qobig‘i deb ataladi. geografik qobiqning yuqori va quyi chegarasini, uning qalinligini turli olimlar turlicha o‘tkazishadi va belgilashadi. ko‘p olimlar geografik qobiqning yuqori chegarasini troposferaning yuqori qismidan o‘tkazishadi va uning qalinligini 30-35 km deb hisoblashadi. aniqlanishicha, geografik qobiqning yuqori chegarasi ozon pardasiga, pastki chegarasi esa g‘ovak jinslar ining tag qismiga to‘g‘ri keladi. ozon pardasi yerdagi organizmlarni quyoshning ultrabinafsha nurlar idan muhofaza qiladi. geografik qobiqning xususiyatlari. geografik qobiq yerning boshqa qobiqlaridan faqat o‘ziga xos bo‘lgan quyidagi xususiyatlari …

2 / 5

anadi. yerda hayot 3,8-3,5 mlrd yil muqaddam paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, ular o‘ta oddiy organizmlardan tashkil topganligi uchun geografik qobiqning rivojlanishiga sezilarli ta’sir etmagan. biogen bosqich — 570 mln yil muqaddam boshlangan. bu davrda organizmlar taraqqiy etgan. natijada, biosfera shakllangan va geografik qobiqning mukammal tizimga ega bo‘lishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. antropogen bosqich inson paydo bo‘lgandan (2 mln yil avval) hozirgi kunga qadar o‘tgan davrni qamrab oladi. ayni paytda geografik qobiqning rivojlanishiga insonning xo‘jalik faoliyati (texnika inqilobi, kosmik asr) sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmoqda. bular tabiatni muhofaza qilish, ekologik, demografik muammolarni keltirib chiqardi. shulardan biri o‘lkamizdagi orolbo‘yi ekologik muammosidir. geografik qobiqning umumiy qonuniyatlari. geografik qobiq rivojlanishi va tabiat komplekslarining tabaqalanishida ham o‘ziga xos qonuniyatlar mavjud. ular yerning umumiy geografik qonuniyatlari deb ataladi. bu qonuniyatlarni bilish insonga tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, atrof-muhitni muhofaza qilish va unga zarar yetkazmaslik, ekologik muvozanatni buzmaslik choralarini ko‘rish imkonini beradi. bir butunlik, modda va energiyaning tabiatda aylanib yurishi, davriy …

3 / 5

i ob-havoda o‘zgarish ro‘y beradi. kechalari salqinroq, kunduzi issiqroq bo‘ladi. bundan tashqari, geografik qobiqning tarkibiy qismlari atmosfera, gidrosfera, biosfera va litosfera doimo bir-biri bilan aloqada, bir-biriga o‘tib turadi. masalan, havo tarkibidagi suv bug‘lari gidrosfera, chang zarralari litosfera, qushlar, hasharotlar biosfera elementlaridir. suvdagi organizmlar biosfera elementi bo‘lsa, undagi qum zarralari va turli qattiq jinslar, loyqa litosfera elementidir. geografik qobiqda modda va energiya almashinuvi. geografik qobiqning to‘rtta tarkibiy qismida, ya’ni atmosfera, gidrosfera, litosfera va biosferalarda modda va energiya almashinuvi ikkita — gorizontal va vertikal yo‘nalishda kuzatiladi. atmosfera va dunyo okeanidagi suvning harakatida va litosferadagi vulqonlar harakatida moddalarning ham gorizontal, ham vertikal almashinuvi bo‘ladi. geografik qobiqdagi modda va energiyaning almashinuviga yerning ichki energiyasi, quyosh energiyasi hamda gravitatsiya kuchi ta’sir etadi. geografik qobiqda modda va energiya to‘xtovsiz almashinib turadi. bu jarayon murakkab bo‘lib, unda sifat o‘zgarishlari sodir bo‘ladi. geografik qobiqda ritmik (davriy)lik. tabiatda vaqt o‘tishi bilan bir xil hodisalarning takrorlanib turishi ritmiklik deb ataladi. …

4 / 5

a yer ichki kuchlari ritmikligi sabab bo‘ladi. geografik zonallik va balandlik mintaqalanishi. quruqlikda ekvatordan qutbiy kengliklar tomon tabiat komplekslarining birin-ketin almashinishiga zonallik deb ataladi. unga yerning sharsimonligi oqibatida yer yuziga quyosh nurining bir tekisda tushmay ekvatordan qutblarga tomon kamayib borishi sabab bo‘ladi. tog‘larda balandlik tomon tabiat komplekslarining almashinib kelishi balandlik mintaqalanishi deyiladi. birqancha yuz va xatto ming yillar avval paleogeografiya fani tushunchasi fani o‘z nomini olmagan bo‘lsa ham, lekin paleogeografiyaga oid oddiy ilmiy tushunchalar qayd qilingan. paleogeografiya qanday ilm, qolaversa qanday fan. paleo so‘zi yunoncha «qadimiy» degan ma’noni bildiradi. geografiya esa yer haqidagi fan, demak, paleogeografiya-qadimiy geografiya degan tushunchani anglatadi. paleogeografiya tarixiy geologiyaning bir qismi hisoblanadi. o‘tgan geologik zamonlarda mavjud bo‘lgan fizik-geografik sharoitlarni o‘rganadigan fan. bu fan yer yuzida quruqlik va dengizlarning tutgan o‘rni, quruqlik va dengiz osti rel’efini, iqlim sharoitlarini, orografiyasini (tog‘ tizmalarining paydo bo‘lishi haqidagi ilm) va shu kabi jarayon va hodisalarni o‘rganish bilan bir qatorda bu sharoitlarning …

5 / 5

o‘kindi jinslarning litologik tarkibini, ularning navbatma-navbat yoki oldinma-keyin paydo bo‘lganligini, shu cho‘kindi jinslar tarkibida toshqotgan xolatda saqlanib qolgan umurtqasiz hayvonlarning xillarini o‘rganishlari natijasida shunday xulosaga keldilarki, bu jinslar qadimiy geologik davrlarda dengiz suv havzalarida yashagan va cho‘kindilar bilan bir vaqtda suvda to‘planadigan qoldiqlardir, deb tushuntirganlar. leonardo da vinchi ham italiya tog‘larida ilmiy izlanishlar olib borilayotgan vaqtda dengizlarda yashab o‘tgan suv osti hayvonlari skeletlariga duch kelgan va shu xududlar o‘rni suv havzalaridan iborat bo‘lganligini ta’kidlagan. 17-asrdan boshlab va keyingi asrlarda ovrupo va g‘arbiy ovrupo olimlari ham tabiatshunoslik fani olamida ilg‘or ilmiy tushunchalarni yaratdilar. jumladan m.v.lomonosov (1711-1765 y) “er qatlamlari haqida” degan ilmiy asarida rus tekisliklari o‘rnida qadimda katta-katta suv havzalari bo‘lgan, sibir hududlarining iqlim sharoitlari hozirgi iqlimga nisbatan ancha illiq va ayrim joylarida jazirama issiq ham bo‘lgan degan xulosaga kelgan. demak, yuqorida aytib o‘tilgan paleogeografik sharoitlari haqidagi fikrlarni tasdiqlab o‘tishi barobarida, paleoiqlim sharoitlarini tiklash yo‘nalishiga ham asos solib berdi. yuqorida bayon …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 5 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "geografik qobiqning rivojlanishi"

4-mavzu: geografik qobiqning rivojlanishi. paleogeografik yo‘nalish. geografik qobiq, landshaft qobigʻi, epigeosfera — yerning litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferalar oʻzaro tutashadigan va bir-biriga taʼsir etadigan qobigʻi. geografik qobiq tushunchasiga yaqin bo‘lgan g‘oya birinchi marta 1902 yilda d.n.anuchin tomonidan aytilgan. geograftk qobiq haqidagi ta'limotni 1966-yilda rossiyalik olim a.a.grigoryev ishlab chiqdi. atmosferaning quyi qatlami – troposfera , litosfera ning ustki g‘ovak qatlami, gidrosfera va biosfera larni o‘z ichiga olgan hamda o‘zaro ta'sir etib turadigan yaxlit qobiq yerning geografik qobig‘i deb ataladi. geografik qobiqning yuqori va quyi chegarasini, uning qalinligini turli olimlar turlicha o‘tkazishadi va belgilashadi. ko‘p olimlar geografik qobiqning yu...

Этот файл содержит 5 стр. в формате DOCX (30,9 КБ). Чтобы скачать "geografik qobiqning rivojlanishi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: geografik qobiqning rivojlanishi DOCX 5 стр. Бесплатная загрузка Telegram