umumiy yer bilimining rivojlanish tarixi

DOCX 9 pages 28.7 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 28.7 KB

File type DOCX

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

2-mavzu: umumiy yer bilimining rivojlanish tarixi ma’ruza mashg’ulotining maqsadi: umumiy yer bilimining qadimgi yoki antik davr, o’rta asrlar, buyuk geografik kashfiyotlar, ilmiy geografik ishlar (xvii-xix asr), xx asr bosqichlarida amalga oshirilgan ishlar to’g’risida ilmiy tushunchalar berish . tayanch iboralar: antik davr bosqichi, o’rta asrlar bosqichi, buyuk geografik kashfiyotlar bosqichi, gomer, strabon, ptolomey, erotosfen, a.r.beruniy, ibn sino, ahmad al-farg’oniy,farobiy, ulug’bek, z.m.bobur, vasko do-gama, xristofor kolumb, fernand magellan, ilmiy geografik kashfiyotlar, xx asr bosqichi. umumiy yer bilimi eng qadimgi fanlar qatoriga kiradi. uning rivojlanishida quyidagi bosqichlarni ajratish mumkin. qadimgi yoki antik davr bosqichi. fan insonning ongli faoliyati sifatida qadimgi yunonistonda miloddan avvalgi vi-v asrda vujudga kelgan. ushbu bosqichda geografik ahamiyatga ega bo’lgan ilmiy natijalar quyidagilardan iborat: - gomer tomonidan miloddan avvalgi xii asrda dunyo xaritasi tuzildi; - aristotel tomonidan miloddan avval iv asrda yerning sharsimonligi, yerda issiq mintaqalarning mavjudligi isbotlandi. dunyo xartasi tuzildi. uning xaritasida gomer xaritasidagi joylar yanada kengaytirilgan uning xaritasida …

2 / 9

ar bosqichi. mazkur bosqichda geografiya fani asosan sharq mamlakatlarida rivojlandi. muhammad ibn muso al xorazmiy geografiya faniga ulkan hissa qo’shgan olimdir. u ix asrda «surat-al-arz» nomli kitob yozgan. mazkur kitobda al-xorazmiy o’sha paytda ma’lum bo’lgan shaharlarni geografik koordinatalarini keltirgan. u o’rta osiyo geografiyasining asoschisi hisoblanadi. umumiy yer bilimining rivojlanishiga ulkan hissa qo’shgan o’rta osiyolik qomusiy olimlardan biri abu rayhon beruniydi. o’rta asrning buyuk qomusiy olimi abu rayhon muxammad ibn axmad al-beruniy zamonasining qator fanlari: geografiya, geodeziya, geologiya, astronomiya, fizika, matematika, mineralogiya, tarix kabilarni chuqur o’rgandi. turli joylarning geografik kengligi va uzoqdigini aniklashda beruniy erishgan natijalar xatto xozirgi zamon olimlarini xam xayratda koldiradi. buyuk olim yer yuzasining xar bir kismi uzining uzok tarixiy tarakkiyotiga ega ekanligini kayd etadi. markaziy osiyoning ba’zi bir mintakalari, shu jumladan, amudaryo vodiysining geologik rivojlanishini birinchi marta jiddiy urganishga xarakat kilgan xam beruniydir. uning amudaryo vodiysining geologik utmishi va orol dengizining paydo bulishi xakidagi xulosalari usha zamonning …

3 / 9

tacha asar yozgan degan, fikrdalar. bular orasida tarix, tilshunoslik, arxitektura, din va e’tiqod, san’at, hazilkashlik sahalarida ham uning ko’plab kitoblari bo’lgan. ayniqsa, matematika, astranomiya, kartografiya, geodeziya, geologiya, mineralogiya, botanika va geografiyaga oid asarlari ko’pdir. afsuski, bu kitoblarning juda oz qismi, ya’ni 27 tasigina bizgacha saqlanib qolgan. beruniy asarlari orasida geografiyaga doir maxsus kitblar ko’pdir, ammo astranomiya va boshqa sohalarga bag’ishlab yozgan kitoblari ichida ham geografik ma’lumotlar ko’p. «hindiston», “minerologiya” (“kitob al-jamoxir fi ma’rifat al-javohir” – “javohirlarni tanish uchun jam kitob”), “osori boqiya” (“al -osor al-boqiya an ul-qurun al-xoliya” , ya’ni, “qadimgi halqlardan qolgan yodgorliklar”) , geodeziya, «qonuni mas’udiy» (“al-qonun ma’sudiy fil xay’a van nujum” – “astranomiya fanida ma’sud ismiga yozilgan qonun”) , “saydana” va boshqa ko’plab asarlarini geografik asarlar deb aytishimiz mumkin. beruniy o’z asarlarida beruniy yer shari va uning harakatlari haqida ham qiziq-qiziq mulohazalarni o’rtaga tashlaydi. masalan, “hindiston” asarida u shunday deydi” “yerning aylanish harakati (nazariyasi) astranomiya faniga hech …

4 / 9

ida shunday xulosaga kelgan va qisman o’zidan oldin o’tgan olimlarning merosiga asoslangan.olim har bir joyning iqlimi uning: - yer yuzasi, tuprog’i va o’simliklariga. - tog’larga va okeanga yaqinligi. - okean sathidan necha metr balandda yoki pastda turganligiga. - qaysi geografik kenglikda (parallelda) o’rnashganligiga bog’liq ekanligini tushuntirgan. iqlimni hozirgi zamon fani ham ayni shunday izohlaydi. beruniy “konuni mas’udiy”, “osori boqiya” asarlarida yana biron yerga yog’in tushish-tushmasligi to’g’risida aniq tasavvur olmoq uchun shu joydagi “tog’larning holatini, shamollar qanday esishini va bulutlar harakatini o’rganish keark”, “aniqki, yog’in (bizning mamlakatlarda) qishda ko’proq ko’proq yog’adi, yozda kamroq, tog’larda ko’proq, tekisliklarda kamroq” deb ta’riflaydi beruniyning “at-tafhim” kitobida iqlimlar to’g’risida maxsus bob bor, “geodeziya” kitobida esa yetti iqlimning mukammal sxemasi bayon etilgan. “qonun ma’sudiy” asarining ham ix va x boblari ham iqlim zonalariga bag’ishlangan. shuningdek, mazkur asarda “agar iqlimlar yettiga bo’linsa, o’rtasi to’rtinchi iqlimdir. iqlimlar o’rtasida yarim soatdan farq bor. bir iqlimning o’zi boshi bilan oxiri o’rtasida …

5 / 9

an ”. u dunyo kartasini tuzadi . beruniy yevrosiyodagi va afrikadagi bir qancha hududlarning geografik koordinatalarini aniqlagan. faqatgina hindistonning o’zida beruniy 70dan ortiq joylarning geografik koordinatalarini keltirgan bo’lsa, “ ma’sud qonuni” asarida 603 joyning geografik koordinatalarini keltirgan . - hisob kitoblar natijasi beruniyga materiklar yer sharining atigi beshdan ikki qismini tashkil qilishini ko’rsatadi. o’z o’zidan savol tug’ilgan, unda yer sharining qolgan beshdan uch qismi faqat okeanlardan tashkil topganmi? bunday natija beruniyning minerologiyadagi bilimlari bilan mos kelmas edi, chunki u materiklar turli xil og’ir vaznli jinslardan tashkil topishini yaxshi bilgan. shuning uchun ham beruniy yer sharida faqat yevrosiyo va afrika materiklarining mavjudligi, yerdagi vazn muvozanatiga mos kelmaydi deb hisoblagan. natijada u yer sharining yevrosiyo va afrikaga qarama-qarshi bo’lgan tomonida ham boshqa materik mavjud bo’lishi kerak degan xulosaga keladi. shu bilan birga beruniy “ma’sud qonuni” asarida ushbu materik agar janubiy yoki shimoliy qutblardagi sovuq hududlarda joylashmagan bo’lsa ularda insonlar yashashi muqarrar deya …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "umumiy yer bilimining rivojlanish tarixi"

2-mavzu: umumiy yer bilimining rivojlanish tarixi ma’ruza mashg’ulotining maqsadi: umumiy yer bilimining qadimgi yoki antik davr, o’rta asrlar, buyuk geografik kashfiyotlar, ilmiy geografik ishlar (xvii-xix asr), xx asr bosqichlarida amalga oshirilgan ishlar to’g’risida ilmiy tushunchalar berish . tayanch iboralar: antik davr bosqichi, o’rta asrlar bosqichi, buyuk geografik kashfiyotlar bosqichi, gomer, strabon, ptolomey, erotosfen, a.r.beruniy, ibn sino, ahmad al-farg’oniy,farobiy, ulug’bek, z.m.bobur, vasko do-gama, xristofor kolumb, fernand magellan, ilmiy geografik kashfiyotlar, xx asr bosqichi. umumiy yer bilimi eng qadimgi fanlar qatoriga kiradi. uning rivojlanishida quyidagi bosqichlarni ajratish mumkin. qadimgi yoki antik davr bosqichi. fan insonning ongli faoliyati sifatida qadimg...

This file contains 9 pages in DOCX format (28.7 KB). To download "umumiy yer bilimining rivojlanish tarixi", click the Telegram button on the left.

Tags: umumiy yer bilimining rivojlani… DOCX 9 pages Free download Telegram