she`r tizimlari

DOC 79,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662586431.doc αζαρ she`r tizimlari reja: 1. "she`r tizimi" va "vazn" tushunchalari haqida. 2. she`riy tizimlar. 3. barmoq she`r tizimi. 4. erkin she`r (sarbast) haqida ma`lumki, ilmiy termin (istiloh) muayyan fan tarmo/i doirasida faqat bitta tushunchani anglatishi lozim. shunga qaramay, amaliyotda bu qoidadan chekinilgan hollarga bot-bot duch kelamiz: ba`zan tushunmaganlikdan, ba`zan so`zning an`anaviy ishlatilishiga ergashib istilohiy chalkashliklarga yo`l qo`yamiz. masalan, biz aniq bir g`azal haqida "aruz vaznida yozilgan" deyishimiz ham, adabiyot tarixi haqida gapiraturib "aruz vazni musulmon sharq she`riyatida yetakchi mavqeni egallagan" qabilida fikrlashimiz ham mumkin. holbuki, konkret g`azal "aruz vazni"da emas, aruzning "falon vaznida" (ramali musammani maqsur, xazaji musammani maxzuf va hokazo) yozilgan bo`ladi, ya`ni, vazn konkret she`rda namoyon bo`ladigan hodisa, u konkret she`rning o`lchovini bildiradi. shunga binoan, ikkinchi holda "aruz vazni musulmon sharqi she`riyatida yetakchi mavqeni egallagan" deyilganda "vazn" emas, balki vaznlar sistemasi - she`r tizimi nazarda tutilgan. ko`rinadiki, biz "vazn" terminini ham konkret she`rning o`lchovi (metr) ma`nosida, ham …

ki, turli tillarda turlicha sifatiy va miqdoriy ko`rsatkichlarga ega. shunga ko`ra, jahon xalqlari she`riyatida mavjud she`riy sistemalar bo`g`inning miqdori (sillabik she`r tizimi), urg`uli yoki urg`usizligi (tonik), cho`ziq yoki qisqaligi (metrik), baland yoki past talaffuz qilinishi (melodik) kabi jihatlarni o`lchov asosi qilib oladi. metrik she`r tizimi misralarda cho`ziq va qisqa hijolarning muayyan tartibda (rukn, stopa) takrorlanib kelishiga asoslanadi. bu she`r tizimi unlilari cho`ziq qisqaligi jihatidan sezilarli farqlanuvchi tillarga ko`proq xosdir. masalan, qadimgi yunon va rim she`riyati metrik sistemaga asoslangan. shu bois ham metrik sistema qadimdayoq tugal sistema sifatida shakllanib, o`shandayoq uning nazariy asoslari, qat`iy qoidalari ishlab chiqilgan. antik adabiyotdagi metrik sistemada qisqa hijo ( v ) mora deb nomlanib, u eng kichik o`lchov birligi sanalgan. cho`ziq hijo (-) ikki moraga ( v v ) teng deb qaralgan. shuning o`ziyoq metrik she`r tizimida misralardagi bo`g`inlar soni turlicha bo`lsa-da, ularning talaffuz vaqti teng bo`lganligini, va ayni shu narsa izometriyani (izoxroniya asosida) ta`minlaganini ko`rsatadi. …

iyatida polyak she`riyati ta`sirida xyiii asrgacha sillabik she`r tizimi qo`llangan. urg`usi turg`un bo`lgan bu tizim urg`u o`rni muqim bo`lmagan rus tili tabiatiga mos emas edi, shu bois ham u rus she`riyatida uzoq yashay olmadi. tonik she`riyatda misralardagi urg`ular miqdori o`lchov asosi qilib olinadi. ya`ni, bu tizimda misralardagi bo`g`inlar miqdori ahamiyatsiz, urg`ular miqdori teng bo`lsa kifoya. bilasizki, so`zlar turli bo`g`inlardan tarkib topadi, ularning ayrimlari urg`u olmaydi. demak, tonik she`rning misralari bir-biridan keskin farqlanishi, tashqi ko`rinishi jihatidan nasriy nutqqa o`xshab ketishi mumkin. tonik she`riyatning alohida bir ko`rinishi sifatida sillabo-tonik she`r tizimini ko`rsatishimiz mumkin. bu she`r tizimi xyiii asr o`rtalaridan boshlab rus she`riyatida qaror topa boshlagan va hozirda unda yetakchi mavqe egallaydi. unda misralarda ur/uli bo`g`inlarning muayyan tartibda ( beshta asosiy turoq shaklida: - v, v -, - - v, v - -, - v - ) takrorlanib kelishi o`lchov asosi sanaladi. hozirgi o`zbek she`riyatining yetakchi she`r tizimi - barmoq, yuqorida aytilganidek, misralardagi …

riyatimizda yana barmoqning yetakchilik davri boshlandi. barmoq she`r tizimida mutaxassislar 4 bo`g`inlidan tortib 16 bo`g`inligacha bo`lgan vaznlar tarqalganini ta`kidlaydilar. vazn har bir konkret she`rda yuzaga chiqadigan hodisa sanalib, uni metr(o`lchov) deb ham nomlanadi. barmoqdagi o`lchov belgilanganda avvalo bo`g`inlar soni, keyin turoqlanish tartibi ko`rsatiladi. masalan: yuzlaringni / mayliga yashir, 9 (4 + 5) kerak emas / nozlar, imolar. 9 (4 + 5) go`zallikning / qoshida axir, 9 (4 + 5) cho`kka tushgan / hatto xudolar. 9 (4 + 5) oddiy mashinani / ko`rsa bolalar 11 (6 + 5) hayratga tushishni / kanda +ilmaydi.11 (6 + 5) olis yulduzlarda / ulkan kemalar 11 (6 + 5) uchib yurganini / ular bilmaydi. 11 (6 + 5) suratimni / chizmoq uchun 8 (4 + 4) oppoq bo`yoq / tanlading. 8 (4 + 4) va dunyoga / nega kelib 8 (4 + 4) ketganimni / anglading. 8 (4 + 4) misradagi bo`g`inlar soni va ularning …

boshqacha - shiddatkor o`ynoqi ohang hosil bo`ladi: qush bo`lib qochar bo`lsang, tarlon bo`lib quvgayman, (3+4/4+3) to/larda sharsharadek g`uboringni yuvgayman. (3+4/4+3) har mushkul,har xatarda har balodan saqlagum, (3+4/4+3) qayrilsang-qayrilmasang o`lguncha ardoqlagum. (3+4/4+3) turoqlanish tartibining ritm va ohangni hosil qilishdagi rolini yana ham yorqinroq tasavvur qilish uchun she`riyatimizda ancha keng tarqalgan o`n bir bo`g`inli she`rlarning turlicha turoqlangan ko`rinishlariga e`tibor qiling: 1) oddiy mashinani ko`rsa bolalar 11 (6+5) hayratga tushishni kanda qilmaydi. 11 (6+5) 2) ko`nglimga cho`g` soldi, cho`g` soldi, netay, 11 (6+3+2) javdirab-javdirab jayron boqishi. 11 (6+2+3) xanjarsiz jon oldi, jon oldi, netay, 11 (6+3+2) o`sha nozik ado, jonon boqishi. 11 (6+2+3) 3) men yo`qman. yolg`onlar meni yo`qotdi. 11 (3+3+5) chin gaplar sevgimga qilmadi karam. 11 (3+3+5) 4) ohista-ohista yog`adi yomg`ir, 11 (3+3+3+2) ohista-ohista qo`zg`alar shamol. 11 (3+3+3+2) ohista-ohista to`kar yumshoq nur 11 (3+3+2+3) bulutlar bag`ridan ko`ringan hilol. 11 (3+3+3+2) 5) ko`nglim qolgani yo`q yorug` olamdan, 11 (6+2+3) xayolimda yo`qdir na viqor, …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "she`r tizimlari"

1662586431.doc αζαρ she`r tizimlari reja: 1. "she`r tizimi" va "vazn" tushunchalari haqida. 2. she`riy tizimlar. 3. barmoq she`r tizimi. 4. erkin she`r (sarbast) haqida ma`lumki, ilmiy termin (istiloh) muayyan fan tarmo/i doirasida faqat bitta tushunchani anglatishi lozim. shunga qaramay, amaliyotda bu qoidadan chekinilgan hollarga bot-bot duch kelamiz: ba`zan tushunmaganlikdan, ba`zan so`zning an`anaviy ishlatilishiga ergashib istilohiy chalkashliklarga yo`l qo`yamiz. masalan, biz aniq bir g`azal haqida "aruz vaznida yozilgan" deyishimiz ham, adabiyot tarixi haqida gapiraturib "aruz vazni musulmon sharq she`riyatida yetakchi mavqeni egallagan" qabilida fikrlashimiz ham mumkin. holbuki, konkret g`azal "aruz vazni"da emas, aruzning "falon vaznida" (ramali musammani maqsur, xazaji musammani ...

Формат DOC, 79,5 КБ. Чтобы скачать "she`r tizimlari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: she`r tizimlari DOC Бесплатная загрузка Telegram