fonetika, fonologiya, leksikologiya.

DOC 15 стр. 124,0 КБ Бесплатная загрузка

15 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 124,0 КБ

Тип файла DOC

Страницы 15

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 15

mavzu: fonetika, fonologiya, leksikologiya. reja: 1. fonetika haqida umumiy ma’lumot. 2. tilning fonetik vositalari. 3. nutq apparati, uning tuzilishi. 4. nutq tovushlari. 5. fonologiya haqida umumiy ma’lumotlar. 6. leksikologiya va uning asosiy vazifalari. fonetika haqida umumiy ma’lumot. fikr gap orqali ifoda qilinadi. gap, odatda so`zlardan tashkil topadi. gap tarkibida so`zlar va shu so`zlarning o`zaro bog`lanishini ta’minlovchi grammatik vositalar (qo`shimchalar, yordamchi so`zlar) ma’lum nutq tovushlari orqali shakllanadi. masalan: biz ulug` ayyomni mana shu cho`lda kutib olyapmiz (y. shamsharov). bu gapni tuzishda biz, ulug`, ayyom, mana, shu, cho`l, kutib, olmoq so`zlari, ularning o`zaro bog`lanishini ta’minlovchi –ni (tushim kelishigi qo`shimchasi), -yap (zamon ma’nosini ifodalovchi qo`shimcha), -miz (shaxs-son qo`shimchasi) qo`shimchalari qatnashgan; har bir so`z va qo`shimcha esa nutq tovushlari vositasida (masalan, biz - b, i, z; ulug` - u, l, u, g`; -ni - n, i; -da - d, a kabi) shakllandi. ko`rinadiki, nutq tovushlari so`z va gaplarni tuzishda moddiy baza hisoblanadi, chunki inson …

2 / 15

artibda talaffuz qilish orqali odam, omad, moda singari boshqa-boshqa ma’nodagi so`zlar hosil qilinadi. so`zlar tovush tarkibiga ko`ra turlicha bo`ladi. 1. bir tovush bilan farq qiladigan so`zlar: ot – ol, ol – oq, oq - osh, osh – ov, ov – oz, oz – on, on – or, or – os, os – och, och – og`, og` - ox; o`z – oz, oz – iz, iz – uz, uz – ez, davlat – savlat, adip – adib kabi. 2. tovushlarning joylashish tartibiga ko`ra farq qiladigan so`zlar. masalan: qo`y – yo`q (birinchi so`z tarkibidagi birinchi tovush ikkinchi so`zning oxirida qo`llanadi.) 3. biror tovushning ortiqligi bilan farq qiladigan so`zlar: o`lka – yo`lka, et-bet, sava – savat, tana – tashna, taxt – taxta, o`roq - so`roq kabi. demak, so`zlar tovushlardan tuziladi, ular bir, ikki, uch, to`rt va hokazo miqdordagi tovushlarning tartiblashishidan hosil bo`ladi. fonema so`z ma’nosini farqlash uchun xizmat qiladigan tovush turidir. masalan: …

3 / 15

tebranish miqdoriga ko`ra har xil chiqishidir: un paychalari ko`p tebransa, tovush baland bo`ladi, aksincha, un paychalari kam tebransa, tovush past chiqadi. 2. nutq tovushlarining kuchi ma’lum kenglikdagi maydondan ma’lum vaqtda o`tadigan energiya miqdoridir. bu haqda tilshunos olim h.jamolxonov shunday yozadi: “tovushning kuchi (intensivligi) - 1 sm2 maydondan 1 sekundda o`tadigan energiya miqdoridir” demak, nutq tovushlarining kuchi un paychalari tebranishi kengligiga bog`liq: tebranish kengligi katta bo`lsa, tovush kuchli chiqadi, bu kenglik kichik bo`lsa, tovush ham kuchsiz chiqadi. 3. nutq tovushlarining tembri (sifati) – asosiy ton bilan hosil bo`ladi. tovushlarning tembri og`iz bo`shlig`i va burun bo`shlig`ining hajmi, shakliga, tovush paychalarida shovqinning qanday hosil bo`lishiga bog`liq. 4. tovushning cho`ziqlik darajasi un paychalarining tebranishi davom etgan vaqt bilan o`lchanadi. tebranish uzoq davom etsa, tovush cho`ziq; tebranish qisqa davom etsa tovush qisqa bo`ladi. nutq tovushlarining artikulyatsiyasi nutq tovushlarini hosil qilishda ishtirok etadigan organlar nutq a’zolari deb yuritiladi. artikulyatsiya deganda esa nutq a’zolarining nutq tovushlarini hosil …

4 / 15

chiqish jarayonida tovush hosil qiluvchilik vazifasini ham bajaradi. havo oqimi nafas yo`li orqali bo`g`izga tomon harakatlanadi. bo`g`izdagi cho`michsimon, uzuksimon, shoxsimon, xalqasimon, piramidasimon, qalqonsimon tog`aylar un paychalarini ushlab turuvchi a’zolardir. un paychalari esa ovoz manbai hisoblanadi, chunki ular dutor yoki soz torlariga o`xshab havo urilishi natijasida ovoz chiqaradi (simyog`ochga tortilgan simlarning shamol kelib urilishi natijasida chiyillab ovoz chiqarishini ko`z oldingizga keltiring). og`iz bo`shlig`i tovushni kuchaytirib berishga yordam beradigan a’zodir. til juda ko`p tovushlarni hosil qilishda ishtirok etadigan a’zodir. tilning turlicha harakati va holati natijasida unli va undosh tovushlar hosil bo`ladi. kichik til ham ayrim tovushlarning (q, g`, x) hosil bo`lishida qatnashadi. lablarning keng ochilishi, cho`chchayishi, jipslashishi yoki pastki labning ustki tishlarga tegishi natijasida turli tovushlar hosil bo`ladi. ayrim tovushlar havo oqimining tishlar orasidan sirg`alib chiqishi natijasida hosil bo`ladi. m, n, ng tovushlari hosil bo`lishida havo oqimining bir qismi burun bo`shlig`i orqali o`tib, tashqariga chiqadi. markaziy nerv sistemasi nutq a’zolari harakatini yuzaga …

5 / 15

(harakat, olmoq fe’lining bo`lishsiz shakli, -ma qo`shimchasini ajratish mumkin); akademik (predmet, ot), akademik (belgi, sifat); gullar (ot, “ko`p gul” ma’nosida), gullar ( fe’l, “gullamoq”). gapning maqsadga ko`ra turini ajratishda esa intonatsiya (ohang) fonetik vosita bo`lishi mumkin. masalan: dars boshlandi. (darak gap) dars boshlandi? (so`roq gap). fonologiya fonologiya (fono… va…logiya) — tilshunoslikning til tovush qurilishining strukturaviy (tuzilmaviy) va funksional (vazifaviy) krnuniyatlarini, tilning eng mayda, maʼno bildirmaydigan birliklari — boʻgʻinlar, fonemalarning tuzilishi va amalda qoʻllanishini oʻrganuvchi boʻlimi. fonologiyaning fonetikadan farqi shundaki, uning diqqat markazida fizik hodisa sifatidagi tovushlarning oʻzini emas, balki ularning nutkda yanada murakkabroq maʼnoli birliklar — morfemalar, soʻzlarning tarkibiy qismi sifatida bajaradigan vazifasini oʻrganish turadi. shu tufayli fonologiyani baʼzan funksional fonetika deb ham ataydilar. ruschex tilshunosi n. s. trubeskoyning aniqlashicha, fonologiya bilan fonetika oʻrtasidagi oʻzaro munosabat shundan iboratki, har qanday fonologik tavsifning ibtidosi maʼno farqlovchi tovushiy ziddiyatlarni aniklashdir; fonetik tavsif esa boshlangʻich nuqta va moddiy asos sifatida qabul qilinadi. fonologiyaning …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 15 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "fonetika, fonologiya, leksikologiya."

mavzu: fonetika, fonologiya, leksikologiya. reja: 1. fonetika haqida umumiy ma’lumot. 2. tilning fonetik vositalari. 3. nutq apparati, uning tuzilishi. 4. nutq tovushlari. 5. fonologiya haqida umumiy ma’lumotlar. 6. leksikologiya va uning asosiy vazifalari. fonetika haqida umumiy ma’lumot. fikr gap orqali ifoda qilinadi. gap, odatda so`zlardan tashkil topadi. gap tarkibida so`zlar va shu so`zlarning o`zaro bog`lanishini ta’minlovchi grammatik vositalar (qo`shimchalar, yordamchi so`zlar) ma’lum nutq tovushlari orqali shakllanadi. masalan: biz ulug` ayyomni mana shu cho`lda kutib olyapmiz (y. shamsharov). bu gapni tuzishda biz, ulug`, ayyom, mana, shu, cho`l, kutib, olmoq so`zlari, ularning o`zaro bog`lanishini ta’minlovchi –ni (tushim kelishigi qo`shimchasi), -yap (zamon ma’nosini ifodalovc...

Этот файл содержит 15 стр. в формате DOC (124,0 КБ). Чтобы скачать "fonetika, fonologiya, leksikologiya.", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: fonetika, fonologiya, leksikolo… DOC 15 стр. Бесплатная загрузка Telegram