o'zbek tilshunosligida fonetik hodisalar

PPTX 15 pages 512.1 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 512.1 KB

File type PPTX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

powerpoint presentation o'zbek tilshunosligida fonetik hodisalar razaliya baltayeva 1. oʻzbek tilining fonetik xususiyatlari 2. unli va undosh tovushlar 3. fonetik oʻzgarishlar reja: metateza taxminan 15-asrga oid oʻzbekcha yozma manbalarda metateza hodisasi kam uchraydi, bu esa uning rivojlanish tarixini va zamonaviy oʻzbek tilidagi tezligini koʻrsatuvchi omil hisoblanadi. oʻzbek tilining janubiy shevalarida, xususan, qashqadaryo viloyati hududida soʻzlarning 20% ga yaqinida metateza hodisasi kuzatiladi, bu esa fonetik oʻzgarishlarning geografik tarqalishini koʻrsatadi. metatezaning bir turi boʻlgan “r” va “l” undoshlarining oʻrin almashinuvi, masalan, “parıldak” soʻzining “pırıldak” shaklida talaffuz etilishi, 5 ta turli viloyatda kuzatilgan. dissimilyatsiya hodisasi oʻzbek tilining janubiy shevalarida, masalan, qashqadaryo viloyatida, dissimilyatsiya natijasida ikkita undosh tovushning bir-biriga oʻxshashligi kamayib, masalan, [k] va [g] tovushlari oʻzaro ta’sirda [k] tovushi [q] ga oʻzgaradi. 19-asr oxiridagi tilshunoslik tadqiqotlarida buxoro viloyati hududida kuzatilgan dissimilyatsiya misollari, [mb] tovush birikmasida [m] tovushining [n] tovushiga oʻzgarishini koʻrsatadi, bu esa soʻzning talaffuzini osonlashtiradi. dissimilyatsiya jarayonida 2 ta undosh tovush orasidagi …

2 / 15

u esa talaffuzning soddalashuviga olib keladi. o'zbek tilining fonetik tizimi oʻzbek tilining fonetik tizimida 3 ta jarangsiz undosh tovush (p, t, k)ning 6 ta allofoni, masalan, samarqand shevasida aniqlangan, bu fonetik variantlarning geografik tarqalishi va ijtimoiy omillarga bogʻliq oʻzgarishlarini oʻrganish muhimdir. fonetik jarayonlar, xususan, assimilyatsiya va dissimilyatsiya hodisalari, andijon viloyati shevalarida 80% dan ortiq soʻzlarda kuzatiladi, bu esa fonetik tizimning dinamik rivojlanishini aks ettiradi. oʻzbek tilida 33 ta fonema mavjud boʻlib, ularning 21 tasi undosh, 12 tasi unli tovushlar hisoblanadi. toshkent shahridagi tadqiqotlar, unlilarning uzunligi va qisqaligining soʻz ma’nosini aniqlashdagi ahamiyatini koʻrsatadi. assimilyatsiya hodisasi toʻrtta asosiy assimilyatsiya turi – progressiv, regressiv, kontakt va distantsiya – oʻzbek tilida har xil chastota bilan uchrab, fonetik tuzilishga ta'sirini ko'rsatadi, 10 dan ortiq misol keltirish mumkin. oʻzbek tilining janubiy shevalarida, masalan, qashqadaryo viloyatida, 2 ta undosh tovushning bir-biriga yaqinlashishi natijasida assimilyatsiya hodisasi 30% ga yaqin kuzatiladi. assimilyatsiya natijasida, 5 ta holatda undosh tovushlarning bir-biriga …

3 / 15

aniqlashda muhim rol oʻynaydi. masalan, "qat" (qattiq) va "qaat" (qalin) soʻzlaridagi undosh uzunligi farqi semantik farqni belgilaydi, bu esa fonetikaning 3 asosiy qonunlaridan biri hisoblanadi. oʻzbek tilida palatalizatsiya hodisasi kuzatiladi, unda undoshlar tilning oldingi qismiga yaqinlashishi natijasida sifat jihatdan oʻzgaradi. masalan, [d] undoshi [dʲ] ga aylanishi mumkin, bu esa 19-asr buxoro shevalarida aniqroq kuzatiladi. oʻzbek tilining undosh tovushlari orasida 21 ta fonema mavjud boʻlib, ularning 8 tasi lab undoshlari, 7 tasi til undoshlari va 6 tasi tomoq undoshlari hisoblanadi. bu samarqand universiteti lingvistik tadqiqotlari natijalariga asoslangan. zamonaviy o'zbek adabiy tili fonetikasi zamonaviy o'zbek adabiy tilida 3 ta asosiy unli tovush (a, o, u)ning uzunligi va qisqaligi fonetik jihatdan farqlanadi, bu esa so'zlarning ma'nosini aniqlashda muhim rol o'ynaydi, masalan, toshkent shahridagi nutqda kuzatiladi. so'zlarning urg'u joyi o'zbek tilida ma'no farqlashda muhim ahamiyatga ega bo'lib, 3 bo'g'indan ortiq so'zlarda urg'u joyining o'zgarishi so'zning ma'nosini butunlay o'zgartirishi mumkin, bu samarqand viloyati shevalarida yaqqol …

4 / 15

shevasida aniqroq kuzatiladi, taxminan 10 ga yaqin bunday misol keltirish mumkin. protez va epenteza protez va epenteza hodisalari, asosan, soʻzning fonetik tuzilishiga, ya’ni undosh tovushlarning bir-biriga yaqin joylashuviga bogʻliq boʻlib, buxoro viloyati shevalarida bu hodisalar kamroq uchraydi. oʻzbek tilida protedza hodisasi, masalan, “qalam” soʻzi samarqand shevasida “qalam” deb talaffuz qilinib, unli tovush qoʻshilishi bilan 3 ta undosh tovush orasiga [ə] tovushi kiritilishi orqali kuzatiladi. epenteza hodisasi esa, toshkent shevasida “bolalar” soʻzi “bolalər” shaklida talaffuz qilinishi orqali namoyon boʻlib, 2 ta undosh tovush orasiga [ə] tovushi qoʻshilishi bilan ifodalanadi. bu 50 dan ortiq soʻzlarda uchraydi. fonetika va fonologiya munosabati fonotaktik qoidalar, yaʼni tovushlarning birlashishi va ketma-ketligi, oʻzbek tilida 2-3 ta hecadan iborat soʻzlarning ustunligini aniqlaydi. stressning oʻrni va uning soʻzning maʼnosiga taʼsiri, masalan, birinchi hecada yoki oxirgi hecada boʻlishi, oʻzbek fonologiyasining muhim jihati hisoblanadi. oʻzbek fonetikasida taxminan 30 ga yaqin fonema mavjud boʻlib, ularning fonologik funksiyasi samarqand va buxoro shevalarida baʼzi …

5 / 15

o'zbek tilshunosligida fonetik hodisalar - Page 5

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'zbek tilshunosligida fonetik hodisalar"

powerpoint presentation o'zbek tilshunosligida fonetik hodisalar razaliya baltayeva 1. oʻzbek tilining fonetik xususiyatlari 2. unli va undosh tovushlar 3. fonetik oʻzgarishlar reja: metateza taxminan 15-asrga oid oʻzbekcha yozma manbalarda metateza hodisasi kam uchraydi, bu esa uning rivojlanish tarixini va zamonaviy oʻzbek tilidagi tezligini koʻrsatuvchi omil hisoblanadi. oʻzbek tilining janubiy shevalarida, xususan, qashqadaryo viloyati hududida soʻzlarning 20% ga yaqinida metateza hodisasi kuzatiladi, bu esa fonetik oʻzgarishlarning geografik tarqalishini koʻrsatadi. metatezaning bir turi boʻlgan “r” va “l” undoshlarining oʻrin almashinuvi, masalan, “parıldak” soʻzining “pırıldak” shaklida talaffuz etilishi, 5 ta turli viloyatda kuzatilgan. dissimilyatsiya hodisasi oʻzbek tilining janu...

This file contains 15 pages in PPTX format (512.1 KB). To download "o'zbek tilshunosligida fonetik hodisalar", click the Telegram button on the left.

Tags: o'zbek tilshunosligida fonetik … PPTX 15 pages Free download Telegram