ekologik omillar haqida tushuncha

DOC 74.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1452012070_63064.doc ekologik omillar haqida tushuncha reja: 1. экологик омилларнинг организмларга таъсири. 2. ekologik omillar guruhlari экологик омилларнинг организмларга таъсири. ерда ҳаёт пайдо бўлгандан буён тирик организмлар ташқи муҳитдаги ҳар хил ўзгаришлар таъсирига дуч келади. бизнинг она сайёрамизда мавжуд бўлган хайвонлар, ўсимликлар хамда ҳаёт кечираётган бошқа организмлар ёки жонзотларнинг сони, сероблиги ва географик тарқалишига бевосита ёки бавосита таъсир кўрсатувчи ҳар қандай ташқи омиллар экологик омиллар деб аталади. ўз табиатига кўра, шунингдек, тирик организмларга кўрсатадиган таъсири бўйича экологик омиллар жуда хилма-хилдир. муҳитнинг барча омили шартли равишда учта катта гуруъга ажратилади. булар абиотик, биотик ва антропоген омиллардир. абиотик омиллар - бу нотирик табиат омилларидир иқлимий омиллар: қуёш нури, ҳарорат, ҳаво намлиги. махаллий омиллар: релpеф, тупроқ хоссалари, шўрлик, оқим, шамол, радиация ва бошқалардир. бу омиллар организмга бевосита ёки билвосита таъсир қилади. масалан, ёруғлик ва иссиқлик бевосита таъсир кўрсатса, релpеф бевосита таъсир кўрсатувчи омиллар - ёритганлик, намлик, шимол ва бошқаларнинг таъсирини белгилайди. биотик омиллар - …

организмларга ва бутун табиатга турли хил таъсирлари мажмуини ташкил этади. экологик омилларнинг организмга таъсир этиш характери хилма-хил бўлса-да, лекин уларнинг барчаси учун бир неча умумий қонуниятлар мавжуддир. экологик омиллар организмга жуда кучли (максимум), жуда кучсиз (минимум), ижобий (оптимум) таъсир этиши мумкин. омилларнинг қулай (ижобий) таъсир оптимум деб аталади. ундан узоқлашилган сари омиллар ноқулай таъсир этади. масалан, маълум ҳароратлар (16о-38о) ўсимликнинг ўсиш-ривожланиши учун қулай, ундан юқориси ноқулай ъисобланади. минимум ва максимум чегаралари критик нуқта деб қаралади. критик нуқталардан ортиқ куч таъсири организмнинг нобуд бўлишига олиб келади. муҳитнинг бирор омилга кенг доирада мослашган турлари "эври" олд қўшимчасини қўшиш ёки тор доирада мослашган турлари "стено" қўшимчасини қўшиш билан номланади. масалан, эвритерм, стенотерм (температурага нисбатан), эвригал, стеногал (шурланишга нисбатан), эврибат, стенобат (босимга нисбатан) ва ъоказо. организмнинг омилга нисбатан критик нуқталар орасидаги чидамлилик чегараси унинг экологик валентлиги дейилади. турли экологик омилларга нисбатан экологик валентлиликлар йиғиндиси турнинг экологик спектри дейилади. масалан, ўсимликнинг шўрлик, қурғоқчилик ва юқори …

ири бошқа омилнинг миқдорига боғлиқ бўлади. бу омилларнинг ўзаро таъсир қонунияти дейилади. организмнинг маълум шароитда яшаши қуйи даражадаги омил билан белгиланади. масалан, чўлда организмнинг кенг тарқалишига сув ва юқори ҳарорат чекловчи омил бўлиб ъисобланади. абиотик омиллар. абиотик (грекча "а"-инкор, "биос"-ҳаёт) омиллар - нотирик табиат элементлари: иқлим (ҳарорат, намлик, ёруғлик, ҳаво), тупроқ, релpеф. абиотик омиллардан энг мухими иқлим ъисобланади. айни жойдаги ўсимликларнинг тури унга боғлиқ бўлади. у ўз навбатида, хайвонот олами ва туркумлар қиёфасини белгилайди. иқлим қатор омиллардан юзага келади. ёруғлик. иқлим, энг аввало, қуёш нурига боғлиқ. қуёш нури ўсимликларнинг физиологик, функцияси, тузилиши, ўсиш ва ривожланиши тезлигига турли даражада (меoёрий, кучли, кучсиз) таъсир кўрсатади. қуёш нурининг биологик таъсири интенсивлиги, спектрал таркиби, фаслий ва кунлик даврийлиги билан белгиланади. бунга боғлиқ ъодда тирик организмлардаги мослашувчанлик хусусияти - фаслий ва минтақавий характерга эга бўлади. кўзга кўринмайдиган ультрабинафша нурлар - у барча жонзотлар, бутун ҳаёт учун хавфлидир. бундай нурланишнинг асосий қисмини атмосферанинг юқори қисмида жойлашган …

иқ ъолда ёруғлик тартиби аниқ кунлик ва мавсумий даврийликка эга. кеча ва кундузнинг маълум давомийлигининг даврий ўзгариши натижасида организмнинг ёритишнинг суткалик тартибига реакцияси фотодаврийлик дейилади. фотодаврийлик биологик соатлар механизми билан боғлиқ. организмлар функцияларини циклик ўзгартиришга қодир. биологик соатлар худди ана шу жараёнда намоён бўлади. биологик соатлар атроф-муҳитдаги ўзгаришларга мос ъолда физиологик муаммони белгилаб беради. ўсимликлардаги сутка(кун)лик фотодаврийлик фотосинтез жараёнларини назорат қилади. хайвонларда эса кундузги ва тунги ҳаёт тарзига мослашиш юзага келган. ёритганлик даражаси хам жуда катта ахамиятга эга. ўсимликларнинг сояда ёки ёруғлик таъсирида ўсиши(шароитлар)га қараб бир неча гуруъга ажратилади. масалан, ёруғсевар ўсимликлар (дашт, чўл, дала жойлардаги ўтлоқзор, ўрмондаги баланд бўйли дарахтлар), соя севар ўсимликлар (пастки қатламларда ўсувчи моълар, плаунлар, тоғ гунафшаси ва бошқалар) ва сояга чидамли ёки гелиофит ўсимликлар (қўнғирбош, оқ сўхта, қулпунай, шумрут, қорақарағай кабилар). албатта, ёруғ севар ва соясевар ўсимликлар ўзларининг морфологик, анотомик ва физиологик тузилиши ва хусусиятларига кўра бир-бирларидан фарқ қиладилар. мавсумий маром - организмнинг йил фасллари …

тананинг маълум ҳароратида, асосан +10...+40ос оралиғида кечади. фақат айрим организмларгина жуда юқори ҳароратли ҳаётга мослаша олган. умуман, ер шарида организмнинг кўпайиши, тарқалиши ва бошқа ҳаётий жараёнларни белгилашда ҳарорат асосий омиллардан биридир. хайвон ва ўсимликлар ҳаётида хам ҳарорат катта ахамиятга эгадир. ўзининг доимий тана ҳароратига эга бўлган хайвонлар гомойотерм - иссиқ қонли хайвонлар дейилади. улар ўзларининг тана ҳароратини сақлаган ъолда иссиқ-совуққа мослаша олади ва атроф муҳит ҳароратига жуда кам даражада боғлиқ бўлади. ўз танаси ҳароратини доимий равишда сақлаш қобилияти хайвонларнинг мухим экологик мослашуви ъисобланади. бундай хайвонларга сут эмизувчилар ва қушларни мисол қилиб келтириш мумкин. ташқи муҳит таъсирига кўра ўз танаси ҳароратини ўзгартирувчи, яъни доимий (қатъий) тана ҳароратига эга бўлмаган хайвонлар пойкилотермлар - совуқ қонли хайвонлар дейилади. атроф-муҳит ҳарорати ошиши улардаги барча физиологик жараёнларни кучли тезлаштиради. бу эса улар феъл-атворини ўзгартиради. масалан, калта кесаклар ҳарорати +37ос бўлган минтақаларда яшашни маъқул кўради. ҳароратнинг кўтарилиши билан боғлиқ ъолда айрим хайвонларнинг ривожланиши босқичлари хам тезлашади. …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "ekologik omillar haqida tushuncha"

1452012070_63064.doc ekologik omillar haqida tushuncha reja: 1. экологик омилларнинг организмларга таъсири. 2. ekologik omillar guruhlari экологик омилларнинг организмларга таъсири. ерда ҳаёт пайдо бўлгандан буён тирик организмлар ташқи муҳитдаги ҳар хил ўзгаришлар таъсирига дуч келади. бизнинг она сайёрамизда мавжуд бўлган хайвонлар, ўсимликлар хамда ҳаёт кечираётган бошқа организмлар ёки жонзотларнинг сони, сероблиги ва географик тарқалишига бевосита ёки бавосита таъсир кўрсатувчи ҳар қандай ташқи омиллар экологик омиллар деб аталади. ўз табиатига кўра, шунингдек, тирик организмларга кўрсатадиган таъсири бўйича экологик омиллар жуда хилма-хилдир. муҳитнинг барча омили шартли равишда учта катта гуруъга ажратилади. булар абиотик, биотик ва антропоген омиллардир. абиотик омиллар - бу нотири...

DOC format, 74.0 KB. To download "ekologik omillar haqida tushuncha", click the Telegram button on the left.

Tags: ekologik omillar haqida tushunc… DOC Free download Telegram