ekotizimda moddalarning aylanishi

DOC 369.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1364045188_42923.doc ekotizimda moddalarning aylanishi www.arxiv.uz reja: 1 global aylanish 2 katta aylanish 3 kichik aylanish 4 biogeokimyoviy davr 5 uglerodning aylanishi 6 azotning aylanishi 7 kislorodning aylanishi 8 vodorodning aylanishi 9 boshqa elementlarning aylanishi 5.1 global aylanish. yerdagi moddalar hamma materiya kabi harakatda bo’ladi. bu harakatning tavsifli xususiyati uning davriyligidir. davr yerdagi moddalarning elementar aylanishini tashkil etuvchisi hisoblanadi. aylanishlarning katta (geologik, abiotik) va kichik (biologik, biogen, biotik) turlari hamda, ayrim elementlar va ularning birikmalarini aylanishlariga bo’linadi. aylanishni harakatlantiruvchi kuch quyosh energiyasi va qisman yerning ichki issiqligi hisoblanadi. 5.2 katta aylanish. bu aylanish quyidagilardan iborat, yer usti va yer ustiga yaqin magmatik tog’ jinslari havo va suv agentlari (xuddi shunday bo’lar ham aylanish tarkibiy kismi hisoblanadi) ta‘sirida nurashga duchor bo’ladi, yemirilgan mahsulotlar, shuningdek suvda eriydiganlari jahon okeani va boshqa suv havzalariga chiqib, har xil chukindi tog’ jinslarini tashkil etadi. tektonik harakatlar natijasida va yangidan qoplangan barcha chukindilar katta bosim va harorat …

o’rtasidagi massa almashinishi jarayonidir (atmosfera, gidrosfera va litosfera). shuning uchun ba‘zida maxsus adabiyotlarda gaz shaklidagi moddalarning aylanishi, suvda va litosferada (chukindi va boshq.) mustaqil deb qaraladi. bizni katta aylanishda organizmlar va minerallashgan organik moddalarning qatnashishi qiziqtirdi. organizmlar moddalarning katta aylanishida (anig’i, geologik davrda) boshlang’ich tugun bo’lib hisoblanadi. organizm qoldiqlari yoki ularning hayot faoliyati mahsulotlari keyingi bosqich aylanishida ham saqlanadi. shunday qilib, ko’milgan fitomassalar bo’r va toshli ko’mirlar hosil qiladi, organogenli ohaktoshlar yuqori harorat va bosimli metamorfizm bosqichida marmarga aylanadi, organogenli kremniyli jinslar (diatomit, trepel, stongolit, radiolyarit va boshq.) kvartsit va yashmaga aylanadi, kazilma kumirlar grafitlanadi va boshq. 5.3 kichik aylanish. bu aylanish moddalarning katta aylanishining bir qismi hisoblanadi va uning asosida vujudga keladi. kichik (biologik) aylanish uzluksiz va davriy, biroq organik birikmalarning sintez jarayonida qatnashuvchi va keyinchalik uning yemirilishini fazo va vaqtda elementlarning notekis aylanma harakatini ifodalaydi. kichik aylanish, katta aylanishning qismi hisoblansa ham, bir qator xususiyatlari bilan farq qiladi. …

24%, shamol, to’lkin va oqim energiyasining paydo bo’lishiga 1% (boshqa ma‘lumotlar bo’yicha 0,2% ga yaqin) sarflanadi. kichik aylanishga (fotosintez) bor-yo’g’i 0,8 –1,0 % qoladi. shunday bo’lsada, bu ko’pmi yoki oz? taqqoslash uchun ko’rsatib o’tamizki, yerga tushayotgan energiya 10-4 yillik quyosh radiatsiyasidan oshmaydi. biroq oddiy tropik tsiklon mavjud bo’lganda 10 kun ichida ajraladigan energiya miqdori aqsh kabi davlatni 600 yil (prox, 1983) elektroenergiyaga bo’lgan talabini qondirish uchun yetishi mumkin. yerda har yili 100 ga yaqin shunday tsiklonlar bo’ladi. shunday qilib, 1%-bu yetarli darajadan ko’p. biroq ushbu foizdan 99% dan ko’prog’i trofik zanjirlarda «yo’lda» yo’qoladi, ya‘ni, trofik zanjirlardan o’tishda va avtotroflarga energiyaning qaytishi, dastlabki miqdoriga nisbatan 0,25% dan oshmaydi. demak, mavjud moddiy aylanishlarni to’liq ta‘minlashga erishganligi uchun energetik aylanishlar bo’lmaydi. uchinchi xususiyat – kichik aylanishda moddalar yo’qotilishi. biosferadagi bu minimal yo’qolish, biogeotsenozlar doirasida juda muhim bo’lgan moddalarning asosiy qismi, uning chegarasidan tashqariga chiqariladi. kichik aylanish yerda hayot mavjud bo’lish uchun zarur sharoit …

ivojlantirib asos solgan. hozirgi paytda davr deganda, noorganik tabiatda o’simliklar va tirik organizmlar orqali quyosh energiyasi va kimyoviy reaktsiyalar energiyasidan foydalanish hisobiga kimyoviymoddalarning noorganik moddalargaaylanishi tushuniladi. a.m.ivlyov bo’yicha (1986), biogeokimyoviy davr moddalar almashinishining tirik va ulik turlarini o’z ichiga oladi. tirik tur juda xilma-xil va yashab turgan muhitdan kimyoviy elementlarning organik birikmalarini, tirik organizmlarning shakllanishi, usishi va rivojlanishi uchun sintez qiladi hamda uning bir qismini muhitga (enzimlar, chiqindi ko’rinishida va boshq.) qaytaradi. organizm va organik birikmalarning parchalanishi va kimyoviy elementlarning tabiatga qaytishi ulik turga kiradi. biroq moddalar almashinishining bunday ajralish turi juda shartlidir, har qanday turkum uchun moddalarning uzluksiz migratsiyasi va bir paytda ulik hamda tirik turlarning almashinish mavjudligi xarakterli xisoblanadidi. almashinish jadalligi va moddalar tarkibining elementlari bo’yicha ikkita bir taraflama yo’nalgan tarmoqqa – zahiradagi va almashuvchi fondlarga ajraladi. zahirali fond moddalar harakatlanishining asosiy massasini bildiradi. bu nobiologik tarmoqqa nisbatan ustun hisoblanadi. almashuvchi fond massasi bo’yicha kam, ammo uning harakati …

bo’lishiga asoslangan. yer atmosferasida so2 tarkibi hozirgi davrda 0,03% ga yaqin. uglerodning tabiatda umumlashgan sxemasi 5.1 –rasmda keltirilgan. atmosferada hozirgi sharoitda karbonat angidridli gazlarning hosil bo’lish manbai quyidagi jarayonlar hisoblanadi: global karbonat kislotali karbonat tarkibli jinslarning metamorfizm hisobiga yer osti qazilma boyliklarining nafas olishi; vulkonlar va gaz shaklidagi mahsulotlarning otilib chiqishi (er tagida otilib chiqqan bug’lar va so2); organizmlarning nafas olishi; organik moddalarning minerallashuvi; tabiiy yer osti gazlarining bakterial oksidlanishi; antropogen faoliyat (yoqilg’ini yoqish) va tabiiy yong’inlar. karbonat angidridli gaz asosan fotosintez jarayonida, okean va dengizlarda karbonat angidridli chukindilar hosil bo’lishida hamda tog’ jinslarining nurashida yutiladi. atmosferaning gaz tarkibini o’ziga xos boshqaruvchisi bo’lgan yashil o’simliklar va okeanlar, atmosferadagi so2 miqdorini boshqarib turadi.. atmosfera, quruqlik va okeanlar o’rtasidagi so2 muvozanati bir tomondan atmosferaga qo’shimcha gaz tarkibining chikishi (yoqilg’i yoqish, avtomobil transportlari, salbiy jarayonlarda so2 ning ajralib chiqish va boshq.), boshqa tomondan uning bog’lanish miqyosining pasayishi (asosan, o’rmonlarning kesilishi) inson tomonidan industrial …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "ekotizimda moddalarning aylanishi"

1364045188_42923.doc ekotizimda moddalarning aylanishi www.arxiv.uz reja: 1 global aylanish 2 katta aylanish 3 kichik aylanish 4 biogeokimyoviy davr 5 uglerodning aylanishi 6 azotning aylanishi 7 kislorodning aylanishi 8 vodorodning aylanishi 9 boshqa elementlarning aylanishi 5.1 global aylanish. yerdagi moddalar hamma materiya kabi harakatda bo’ladi. bu harakatning tavsifli xususiyati uning davriyligidir. davr yerdagi moddalarning elementar aylanishini tashkil etuvchisi hisoblanadi. aylanishlarning katta (geologik, abiotik) va kichik (biologik, biogen, biotik) turlari hamda, ayrim elementlar va ularning birikmalarini aylanishlariga bo’linadi. aylanishni harakatlantiruvchi kuch quyosh energiyasi va qisman yerning ichki issiqligi hisoblanadi. 5.2 katta aylanish. bu aylanish quyidagilardan i...

DOC format, 369.0 KB. To download "ekotizimda moddalarning aylanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: ekotizimda moddalarning aylanis… DOC Free download Telegram