fonetika va fonologiya

PPT 47 pages 4.5 MB Free download

47 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 4.5 MB

File type PPT

Pages 47

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 47

слайд 1 fonetika va fonologiya.ona tilining vokalizmi va konsonantizmi. nutqning fonetik bo‘linishi. nutq tovushlarining fonetik o‘zgarishlari. mavzu: 1.tilshunoslikning fonetika bo`limi haqida umumiy ma`lumot. 2.nutq a`zolari va ularning vazifasi. 3.nutq tovushlarining artikulyatsiyasi, akustikasi va ma`no farqlashi. 4.tilning fonetik vositalari. reja: fikr gap orqali ifoda qilinadi. inson tili tovush tilidir. nutq tovushlari til uchun moddiy manba hisoblanadi. fikr gap orqali ifodalanadi, gap esa so`zlardan tashkil topadi, so`zlar nutq tovushlaridan tuziladi. masalan:biz huquqiy demokratik jamiyat qurmoqdamiz gapidagi so`zlar, biz, b, i, z, huquqiy, h, u, q,u, q, i, y; demokratik, d, e, m, o, k, g, a, t, i, k, jamiyat , j, a, m, y, a, t; qurmoqdamiz, q, u, r,m, o, q, d, i, z, kabi shakllardan, tashkil topgan. fonetika fonetika grekcha phone “tovush”, tika”ta`limot”ya`ni tovush haqidagi ta`limot demakdir. nutq tovushlarini tekshiradigan, o`rganadigan tilshunoslikning bir bo`limi fonetika deyiladi. fonetika tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, unda nutq tovushlari, ularning hosil bo‘lishi, turlari, o‘zgarishi, …

2 / 47

tovush turidir. masalan: bol - bel –bil –bol – bo‘l so‘zlari tarkibidagi a, e, i, o, o‘ tovushlari so‘z ma’nolarini belgilash (ajratish)ga xizmat qiluvchi fonemalardir: bor, dor, zor, kor, nor, tor, xor, chor, qor so‘zlari tarkibidagi birinchi tovushlar ( b, d, z, k, n, t, x, ch, q ) ham shunday vazifa bajargan. fonema fonemalarning uch belgisi bor: akustik (eshitilish) jihatidan tovush biror jismning boshqa bir jism ta`sirida tebranishi va bu tebranishining quloqqa eshitilishidir. nutq tovushlari tovush paychalarining tebranishidan hosil bo`ladigan ovozdan, nutq a`zolarida hosil bo`ladigan shovqindan iboratdir. eshitilishi jihatidan tovushning balandligi kuchi tembri va cho`ziqligi farqlanadi. tovushning balandligi tebranish miqdoriga bog`liq, agar tebranish qancha ko`p bo`lsa tovush shuncha baland bo`ladi yoki aksincha tebranish kam bo`lsa tovush shunchalik past bo`ladi. nutq tovusshlarining kuchi tebranishning shiddatiga bog`liqdir. tebranish darajasi qanchalik katta bo`lsa, tovush ham hunchalik kuchli chiqadi. tovushning kuchi o`pkadan chiqayotgan havo oqimining nutq a`zolariga qanday kuch(zarb) bilan urilishiga bog`liq. artikulatsiya …

3 / 47

shtiruvchi yoki ularni farqlovchi belgilari haqida ma`lumot berildi. tovushlarning ma`no (funksional) tomoni deyilganda ularning so`zda ma`no farqlash xususiyati tushuniladi. masalan: bir, bor, bar, bo`r kabi so`zlar uch tovushdan tashkil topgan bo`lsa ham e, u, a, o, o`, kabi unlilar ma`no farqlaydi, demak ular fonema sanaladi. tovushlarning so`zda ma`no farqlovchi xususiyati fonema uchun asosdir. nutq tovushlarini hosil qilishda ishtirok etadigan a`zolar nutq a’zolari deb yuritiladi o‘pka inson organizmini kislorod bilan ta’minlovchi a’zo ekanligi hammaga ma’lum. nutq a’zosi sifatida esa o‘pka nutq tovushlarining hosil bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan havo oqimini yetkazib beradi, ya’ni inson nafas olganida o‘pka va undagi bronxlar havoga to‘ladi va bu havo oqimi tashqariga qaytib chiqish jarayonida tovush hosil qiluvchilik vazifasini ham bajaradi. havo oqimi nafas yo‘li orqali bo‘g‘izga tomon harakatlanadi. bo‘g‘izdagi cho‘michsimon, uzuksimon, shoxsimon, xalqasimon, piramidasimon, qalqonsimon tog‘aylar un paychalarini ushlab turuvchi a’zolardir. un paychalari esa ovoz manbai hisoblanadi, chunki ular dutor yoki soz torlariga o‘xshab havo urilishi …

4 / 47

bevosita boshqarib turadi. ana shu tariqa har bir nutq a’zosining tovushlarni hosil qilishda o‘z vazifasi bor. fonetik akustika nutq tovushlarining fizik xususiyatlarini tekshiradigan sohadir. akustik jihatdan har qanday tovush havo oqimining tebranishi va bu tebranishning quloqqa eshitilishidir. nutq tovushlari esa o‘pkadan kelayotgan havo oqimining un paychalari tebranishidan hosil bo‘ladigan ovoz va nutq organlarida hosil bo‘ladigan shovqinning quloqqa eshitilishidir. nutq tovushlari akustikasida ko‘yidagilar farqlanadi: fonetik akustika 1. nutq tovushlarining balandligi yoki pastligi ma’lum vaqt ichida un paychalarining tebranish miqdoriga ko‘ra har xil chiqishidir: un paychalari ko‘p tebransa, tovush baland bo‘ladi, aksincha, un paychalari kam tebransa, tovush past chiqadi. 2. nutq tovushlarining kuchi ma’lum kenglikdagi maydondan ma’lum vaqtda o‘tadigan energiya miqdoridir. bu haqda tilshunos olim h.jamolxonov shunday yozadi: “tovushning kuchi (intensivligi) - 1 sm2 maydondan 1 sekundda o‘tadigan energiya miqdoridir” demak, nutq tovushlarining kuchi un paychalari tebranishi kengligiga bog‘liq: tebranish kengligi katta bo‘lsa, tovush kuchli chiqadi, bu kenglik kichik bo‘lsa, tovush ham …

5 / 47

im hollarda o‘xshash bo‘lgan (omonim) so‘zlarning ma’no va grammatik shakllarini farqlashda urg‘u (leksik urg‘u) fonetik vosita bo‘lishi mumkin. masalan: olmá (predmet, mevaning bir turi), ólma (harakat, olmoq fe’lining bo‘lishsiz shakli, -ma qo‘shimchasini ajratish mumkin); akademík (predmet, ot), akademík (belgi, sifat); gullár (ot, “ko‘p gul” ma’nosida), gúllar ( fe’l, “gullamoq”). gapning maqsadga ko‘ra turini ajratishda esa ohang (ohang) fonetik vosita bo‘lishi mumkin. masalan: dars boshlandi. (darak gap) dars boshlandi? (so‘roq gap). surat asosida bir yoki ikki unli va undoshlar bilan farqlanuvchi so`zlar tuzing 1. hamrayev m., muhamedova d., shodmonqulova d., g‘ulomova x., yo‘ldosheva sh. ona tili. toshkent, “moliya-iqtisod” 2007-yil. -300 bet. 2. ikromova r., muhamedova d., hamrayev m. ona tilidan mashqlar to‘plami. tdpu, toshkent, 2009-yil. -240 bet. 3. жумабоев м. ўзбек болалар адабиёти. –т.: ўқитувчи, 2002, -290 бет. 4. жумабоев м болалар адабиёти. –т.: ўқитувчи, 2011, 260 бет. 5. sh.rahmatullaеv. hozirgi adabiy o’zbеk tili(darslik). t., univеrsitеt, 2006.378-381-bеtlar. foydalanilgan adabiyotlar mavzuni mustahkamlash …

Want to read more?

Download all 47 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fonetika va fonologiya"

слайд 1 fonetika va fonologiya.ona tilining vokalizmi va konsonantizmi. nutqning fonetik bo‘linishi. nutq tovushlarining fonetik o‘zgarishlari. mavzu: 1.tilshunoslikning fonetika bo`limi haqida umumiy ma`lumot. 2.nutq a`zolari va ularning vazifasi. 3.nutq tovushlarining artikulyatsiyasi, akustikasi va ma`no farqlashi. 4.tilning fonetik vositalari. reja: fikr gap orqali ifoda qilinadi. inson tili tovush tilidir. nutq tovushlari til uchun moddiy manba hisoblanadi. fikr gap orqali ifodalanadi, gap esa so`zlardan tashkil topadi, so`zlar nutq tovushlaridan tuziladi. masalan:biz huquqiy demokratik jamiyat qurmoqdamiz gapidagi so`zlar, biz, b, i, z, huquqiy, h, u, q,u, q, i, y; demokratik, d, e, m, o, k, g, a, t, i, k, jamiyat , j, a, m, y, a, t; qurmoqdamiz, q, u, r,m, o, q, d, i, z, kabi shakll...

This file contains 47 pages in PPT format (4.5 MB). To download "fonetika va fonologiya", click the Telegram button on the left.

Tags: fonetika va fonologiya PPT 47 pages Free download Telegram