solim va qisqargan ruknlar zihof va furu` tushunchalari

DOC 212,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662755335.doc solim va qisqargan ruknlar zihof va furu` tushunchalari solim va qisqargan ruknlar zihof va furu` tushunchalari reja: 1. "solim", "zihof" va "furu`" atamalari haqida umumiy tushuncha. 2. zihof va furu`larni tahlil qilish usullari. 3. asl ruknlarning o`zgarishi - muzahhaf ruknlar. 4. zihoflar jadvali va undan foydalanish. tayanch iboralar: solim-to`liq, zihof, furu`, qisqarish, sodda va murakkab zihoflar, hazf-mahzuf, qasr-maqsur, xarb-axrab, xarm-axram, kaff-makfuf, qabz-maqbuz va hokazo zihof va furu`lar solim so`zi arab tilida to`liq, butun degan ma`noni bildiradi. yuqorida ko`rib o`tganimiz sakkizta asl rukn ayni holatda solim ruknlar hisoblanadi. aruz nazariyotchilari, xususan, xalil ibn ahmad, mazkur solim ruknlarni turli tarzda o`zgartirish natijasida qisqargan, aniqrog`i o`zgargan shakllarini yuzaga keltirishgan. masalan: "fa`uvlun" rukni ayni holatda solim hisoblanadi. yuqorida ko`rganimizdek, bu rukn bitta vatadi majmu` va bitta sababi xafifdan tashkil topgan. fa`uv - ikkita harakatli va bitta sokin harf lun - bitta harakatli va bitta sokin harf ushbu rukn "hazf" usulida qisqartirilganda uning oxiridagi …

iladi. alisher navoiy "zihof"ni quyidagicha ta`riflaydi: "va bu besh aslning har biriga necha far`durkim tag`ayurlar sababidinki, ani aruziylar "zihof" derlar, hosil bo`lur" (4. 48). bobur esa qisqa qilib: "bilgilki har tag`ayyurkim usulg`a kirar ani "zihof" derlar. ul rukni mug`ayyarni muzohafu furu` derlar", deb yozadi. shuningdek "tag`ayyur"ni yanada aniqlashtirib "…ruknning mutaharrikini sokin qilmoqdur, yo rukndin o`ksutmak, yo rukng`a ortturmak", deb sharhlaydi. aruziylar (aruzshunoslar) zihof va furu`larni tushuntirishda asosan ikki xil yo`ldan borishadi. alisher navoiy har bir asl ruknning zihoflarini alohida sanab izohlaydi va furu`larini keltiradi. bu nisbatan sodda usul bo`lib, aruzga endi kirishayotgan talabalar uchun qulay. bobur esa har bir zihofning o`zini izohlaydi va uni asl ruknlarda qo`llash bo`yicha ko`rsatma beradi. bu usul bir oz murakkab bo`lsa-da, nazariy jihatdan puxta. zero zihofning o`zini tushunib olgan kishi uni barcha asl ruknlarga qo`llashi mumkin bo`ladi. quyidagi matnga e`tibor berib, uni "zihof va furu`lar" jadvali (25-26 - betlar) bilan solishtiring: "xabn" sababi xafifning sokinini …

oxir sababi xafifi isqotidur, bas mafo`iylundin mafo`iy qolg`ay va fa`uvlun aning o`rnig`a qo`yarlar. 7. "qasr" - oxir juzvining, ya`ni sababi xafif oxirining isqotidur va maqobilining (undan oldingi harfning) iskoni bas mafo`iylun mafo`iyl bo`lg`ay. 8. "xatm" - "hazf" va "qasr" ijtimoi (jamlanishi ya`ni birgalikda qo`llanishi), bas mafo`iylunda mafo` qolg`ay va fa`ul aning o`rnig`a qo`yarlar. 9. "jabb" ikki sababi xafif isqotidur, bas mafo`iylundin mafo qolg`ay va fa`ul aning o`rnig`a qo`yarlar. 10. "zalal" - "xatm" va "xarm" ijtimoidur, mafo`iylunda bas fo` qo`lg`ay. 11. "batar" – “jabb” va “xarm” ijtimoidur, mafo`iylunda bas fo qolg`ay, fa` aning o`rnig`a qo`yarlar. navoiy har bir aslning o`zgarish usullarini shu tarzda sanab o`tadi. asllarning o`zgarishi natijasida jami 42 ta rukn hosil bo`ladi. shulardan 39 tasi turkiy she`riyatdа qo`llanadi. bular quyidagilar: eslatma: afoillarning paradigmasini aniqlashda quyidagi ko`rsatmalarga amal qilish mumkin: 1. undosh tovush yoki harf bilan, shuningdek, "o" tovushi bilan tugaydigan hijo doim cho`ziq "-" sanaladi. 2. a, i, u …

7 maf`uvlon 17 – – ~ 17 maktabdor, bo`ldim mast 18 fa`ilotun 18 v v – – 18 tilagimdir, sitamingdan 19 fo`ilotu 19 – v – v 19 senda ko`ngli, kelmaganda 20 fa`ilotu 20 v v – v 20 ko`ramanmu, bilasanki 21 fo`ilotun 21 – v – – 21 ko`rmagandim, shahsuvorim 22 fo`iliyyon 22 – v – ~ 22 qilmagin zor, bo`ldi hamdard 23 fa`ilatun 23 v v v – 23 qaramading, ba xabarim 24 fa`iliyyon 24 v v – ~ 24 necha gulzor, qani hamdard 25 mafo`iylun 25 v – – – 25 go`zal shahrim, karam qilgin 26 mafo`iylon 26 v – – ~ 26 o`shal dildor, ko`rib harchand 27 mafo`ilun 27 v – v – 27 dilimdasan, go`zal sanam 28 mafo`ilon 28 v – v ~ 28 go`zal diyor, kelib bu xalq 29 mafo`iylu 29 v – – v 29 ko`payganda, samandarni 30 maf`uvlotu 30 – – – …

ningdek, paradigmasi bir xil. "xarb" zihofida esa, yuqorida ko`rib o`tganimiz "kaff" va "xarm" usullarini birgalikda qo`llaymiz: mafo`iylun → mafo`iylu → fo`iylu → maf`uvlu v - - - v - - v - - v - - v demak, "xarb" zihofi murakkab yoki tarkibli sanaladi. quyidagi jadvallardan zihof va furu`lar haqida barcha kerakli ma`lumotlarni olish mumkin. 1-jadvalda zihof va furu`larning lug`aviy hamda istilohdagi ma`nolari, sharhlari ifodalangan. 2-jadvalda asl ruknlarning (yuqoridagi satr) barcha furu`lar afo`ili (1-ustun) va nomi (2-, 3-, 4-, 5-, 6-ustunlar) ko`rsatilgan. ayrim furu`larning nomi ikki xil ko`rsatilganligiga ajablanmang. chunki ba`zi holatlarda navoiy va boburning ma`lumotlari farq qiladi. bu masalani keyingi mashg`ulotlarda chuqurroq tahlil qilamiz. zihof va furu`lar 1-jadval № zihof furu` nomi mazmuni nomi ma`nosi 1 vaqf vatadi mafruqning 2-harakatli harfi(ettinchi harf)ni sokinga aylantirish. mavquf tщo`xtatilgan 2 xabn sababi xafif sokinini olib tashlash (ruknning 2-harfi) maxbun etakni qisqartirish uchun tikilgan 3 tayy sababi xafif sokinini olib tashlash (ruknning 4-harfi) …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "solim va qisqargan ruknlar zihof va furu` tushunchalari"

1662755335.doc solim va qisqargan ruknlar zihof va furu` tushunchalari solim va qisqargan ruknlar zihof va furu` tushunchalari reja: 1. "solim", "zihof" va "furu`" atamalari haqida umumiy tushuncha. 2. zihof va furu`larni tahlil qilish usullari. 3. asl ruknlarning o`zgarishi - muzahhaf ruknlar. 4. zihoflar jadvali va undan foydalanish. tayanch iboralar: solim-to`liq, zihof, furu`, qisqarish, sodda va murakkab zihoflar, hazf-mahzuf, qasr-maqsur, xarb-axrab, xarm-axram, kaff-makfuf, qabz-maqbuz va hokazo zihof va furu`lar solim so`zi arab tilida to`liq, butun degan ma`noni bildiradi. yuqorida ko`rib o`tganimiz sakkizta asl rukn ayni holatda solim ruknlar hisoblanadi. aruz nazariyotchilari, xususan, xalil ibn ahmad, mazkur solim ruknlarni turli tarzda o`zgartirish natijasida qisqargan, aniqro...

Формат DOC, 212,5 КБ. Чтобы скачать "solim va qisqargan ruknlar zihof va furu` tushunchalari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: solim va qisqargan ruknlar ziho… DOC Бесплатная загрузка Telegram