o`rta osiyo tilshunosligi

PPTX 19 pages 390.7 KB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 390.7 KB

File type PPTX

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

o`zbekiston davlat jahon tillari universiteti ilmiy ish asoslari fanidan 1-ma`ruza yuzasidan taqdimot reja: 1. o`rta osiyo tilshunosligi. 2. uyg‘onish davri tilshunosligi. 3. xvii-xviii asrlarda tilshunoslikdagi o‘zgarishlar. 4. umumiy ratsional grammatika (“por-royal grammatikasi”)ning yaratilishi. oʻrta osiyoda tilshunoslikning rivojlanishi o`rta osiyo tilshunosligi ix-xii asrlarda o‘rta osiyoda milliy tafakkur yuqori darajaga ko‘tarildi. aynan ushbu davrda o‘rta osiyo juda ko`p fanlar poydevori, asosini yaratgan buyuk allomalar dunyoga kelgani bois u birlamchi uyg‘onish davri deb ham yuritiladi. buyuk bobokalonlarimiz bo‘lgan abu rayhon beruniy, muso al-xorazmiy, abu nasr forobiy, abu ali ibn sino, al-farg‘oniy kabi qomusiy olimlarning matematika, kimyo, geodeziya, astronomiya, tibbiyot, musiqa, tarix, falsafa kabi qator fanlar bo‘yicha yaratgan asarlari jahonning durdona asarlari sifatida butun dunyoda e’tirof etiladi. ushbu asarlar arab tilida yozilgani, tabiiyki, arab tilining amaliy qo‘llanishi va rivojiga sezilarli ta’sir qilgan. ayni paytda buyuk allomalar tomonidan bevosita tilning fonetik, mofologik, sintaktik qurilishi, so‘zning ma’no xususiyatlariga bag‘ishlangan asarlar ham yaratilganki, bu o‘rta osiyoda tilshunoslik …

2 / 19

va musiqa, mantiq va falsafa, tilshunoslik va adabiyotshunoslik kabi bir qator sohalarda qalam tebratgan va ularning barchasida ajoyib asarlar yozgan qomusiy bilim egasi sanaladi. abu nasr forobiy tilshunoslik yuzasidan ham ajoyib fikrlar yuritadi. avvalo, hozirgi tilshunoslikning falsafiy masalalari ichida markaziy o‘rinni egallagan bilishning ikki bosqichi (hissiy va idrokiy), umumiylik-xususiylik, mohiyat-hodisa dialektikasi haqida o‘zining «falsafatu aristutalis» asarida qiziqarli ma’lumot beradi. forobiyning fikricha, faqat insongina bilimga intiladi. dunyo madaniyati va ma’naviyati taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan, fan tarixida juda katta iz qoldirgan qomusiy olimlarimizdan yana biri abu rayhon muhammad ibn ahmad al beruniydir. u o‘z davridagi barcha fan sohalari bo‘yicha qalam tebratib, 150 dan ortiq asar qoldirdi. bizgacha etib kelgan asarlari orasida «xronologiya», «hindiston», «geodeziya», «mineralogiya», «mas’ud qonuni» hamda «saydana» nomi bilan mashhur bo‘lgan «kitob as-saydana fi-t-tibb» asarlari tadqiqotchilar tomonidan maxsus o‘rganildi va arab, rus, ingliz, nemis va boshqa tillarga tarjima qilinib, nashr etildi. beruniy ilmiy merosining nomidan ham ko‘rinib turibdiki, olim tarix, …

3 / 19

ham ma’lum va mashhur bo‘ldi. ibn sinoning lingvistikaga doyr «asbobi xudut al xuruf» asari shu kunga qadar tilshunoslar diqqatini o‘ziga rom qilib keladi. bu asar bizgacha bir necha qo‘lyozmalar orqali etib kelgan. ulardan eng eskisi hijriy 569 (milodiy 1173) yilda, so‘nggisi esa hijriy 1182 (milodiy 1768) yillarda ko‘chirilgan. ibn sino hayoti va ijodi bilan shug‘ullangan abu ubayda juzjoniyning ta’kidlashicha, mazkur asar hijriy 415 (milodiy 1024) yilda tehronda yozilgan. hozirgacha yuqoridagi risolaning to‘rt nashri mavjud. ibn sinoning «asbob» asari kirish va olti bobdan iborat. asarning kirish qismida uning yozilish sabablari, an’anaga ko‘ra kimning sharafiga yozilganligi bayon qilinadi. asar abu mansur muhammad ibn ali ibn umarga bag‘ishlangan. muallif shu qismda risolani quyidagi olti bobga ajratganini bayon qiladi: 1. tovushning paydo bo‘lish sabablari haqida. 2. nutq tovushlarining paydo bo‘lish sabablari haqida. 3. bo‘g‘iz va tilning anatomiyasi haqida. 4. ayrim arab tovushlarining paydo bo‘lishidagi o‘ziga xos xususiyatlari haqida. 5. bu tovushlarga o‘xshash nutq tovushlari …

4 / 19

arab tilshunosligining rivojida arablardan tashqari boshqa xalqlar olimlarining hissasi katta ekanligi yuqorida bayon qilindi. ana shunday olimlardan yana biri xorazmlik mahmud zamaxshariydir. xorazm jahon fani va madaniyatiga bir qancha allomalarni etkazib berdi. muhammad muso al-xorazmiy, ibn sino, abu rayhon al-beruniy kabi olimlarning nomi dunyoga mashhurdir. ana shular orasida filologiya sohasida katta mavqega ega bo‘lgan mahmud zamaxshariyning alohida o‘rni bor. az-zamaxshariyning otasi o‘z davrining ilmli kishilaridan bo‘lib, qur’oni karimni yoddan bilgan. masjidda imomlik qilgan. onasi ham savodli, oqila, fozila ayollardan bo‘lgan. mahmud zamaxshariy arab tili grammatikasiga doir «al-mufassal» nomi bilan mashhur bo`lgan «al-mufassal fi san’at il-iprob» («fleksiya san’ati haqida mufassal kitob»), «al-muhojat bil-masoil an-naxviya av al-axajiy an-nahviya» («grammatik masalalarga oid jumboqlar»), «al-unmuzaj fi-n-nahvi» («grammatik namunalar haqida»), «samiym ul-arabiya» («arab tilining negizi»), «al-mufrad va-l-muallif fi-n-naqvi» («grammatikada birlik va ko`plik»), «al-mufrad va-l murakkab fi-l-arabiya» («arab tilida birlik va ko`plik»), «al-amaliy fin-nahvi» («grammatik qoidalarda orfografiya»), «diyvon ut-tamoyil» («assimilyatsiya haqida devon») kabi qator asarlar yaratdi. …

5 / 19

ona tilini o`sha davrda badiiy adabiyot uchun an`ana bo`lib qolgan fors tiliga qiyoslab, bu tildan hech qolishmasligini, hatto ba`zi o`rinlarda ustunroq turishini ilmiy jihatdan ham isbotlab bermoqni o`z oldiga maqsad qilib qo`ydi. ana shu maqsadda 1499-yilda ikki til muhokamasiga – ikki tilning chog`ishtirma grammatikasiga bag`ishlangan maxsus asarini – «muhokamat ul-lug`atayn» asarini yaratdi. alisher navoiyning bu asarining maydonga kelishi bilan dunyo tilshunosligida yangi sahifa ochildi. tilshunoslikning hozirgi kunda chog`ishtirma lingvistika deb yuritiluvchi yangi yo`nalishiga asos solindi. uyg‘onish davri tilshunosligi tilshunoslik alohida, mustaqil fan sifatida xix asrning birinchi choragida (1816-yilda) fanlar olamiga kirib keldi. tilshunoslik fani shu kungi taraqqiyot bosqichiga yetib kelguncha uzoq tarixiy taraqqiyot davrini, “o`sish” davrini bosib o`tdi. u turli maktablar, oqimlar, ta`limotlar ta`sirida bo`ldi. yevropada uyg‘onish davri tilshunosligi xv-xviii asrlarni o‘z ichiga oladi. bu davrda barcha tillarning yagona, bitta mantiqiy asosi bo‘lishi – bitta grammatika bo‘lishi kerak degan ta’limot yaratildi. uyg‘onish davrining boshlanishi bilan cherkovning obro‘-e’tibori susayib, antik davrga …

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o`rta osiyo tilshunosligi"

o`zbekiston davlat jahon tillari universiteti ilmiy ish asoslari fanidan 1-ma`ruza yuzasidan taqdimot reja: 1. o`rta osiyo tilshunosligi. 2. uyg‘onish davri tilshunosligi. 3. xvii-xviii asrlarda tilshunoslikdagi o‘zgarishlar. 4. umumiy ratsional grammatika (“por-royal grammatikasi”)ning yaratilishi. oʻrta osiyoda tilshunoslikning rivojlanishi o`rta osiyo tilshunosligi ix-xii asrlarda o‘rta osiyoda milliy tafakkur yuqori darajaga ko‘tarildi. aynan ushbu davrda o‘rta osiyo juda ko`p fanlar poydevori, asosini yaratgan buyuk allomalar dunyoga kelgani bois u birlamchi uyg‘onish davri deb ham yuritiladi. buyuk bobokalonlarimiz bo‘lgan abu rayhon beruniy, muso al-xorazmiy, abu nasr forobiy, abu ali ibn sino, al-farg‘oniy kabi qomusiy olimlarning matematika, kimyo, geodeziya, astronomiya, tibbiyot...

This file contains 19 pages in PPTX format (390.7 KB). To download "o`rta osiyo tilshunosligi", click the Telegram button on the left.

Tags: o`rta osiyo tilshunosligi PPTX 19 pages Free download Telegram