ўрта осиёнинг қадимги ҳалқлари ҳақида маҳаллий ёзма манбаълар

DOCX 17 sahifa 29,6 KB Bepul yuklash

17 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 29,6 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 17

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 17

ix–боб 231 ix–боб. ўрта осиёнинг қадимги ҳалқлари ҳақида маҳаллий ёзма манбаълар ўрта осиёда араблар босқинига қадар ҳам қадимги ёзувлар бўлган. улар асосан археологик изланишлар давомида турли йилларда топилган маҳаллий аҳолининг хоразмий, боҳтарий, суғдий, қадимги туркий ва “номаълум ёзув” деб аталмиш ноёб ёзма ёдгорликларидир. улар парфия давлатининг пойтахти эски нисадан топилган подшо архиви, тупроқ қаладан топилган қадимги хоразм подшоларининг архиви, муғ қала қасридан топилган суғд хужжатлари, бақтрия ҳудудларидан топилган диний, аҳлоқий-фалсафий мазмундаги ибодатхона жужжатларидир. улардан ташқари қадимги самарқандликларга тегишли дўнхуандан топилган оилавий хатлар, афрасиёбдан топилган савдо қарз тилхати ва элчилик номалари, тангаларга ёзилган ёзувлар, “номаълум ёзув” сифатида бизгача етиб келган қадимги туркий ёзувлардир. улар тошга, сополга, чармга, ёғочга, металга, қоғозга ва бошқа буюмларга битилган текстлар, шахсий мактублар, хўжалик, ҳуқуқий ва дипломатик хужжатлар, диний, ахлоқий-фалсафий тектларнинг парчалари ҳамда кўплаб нумизматика материаллари, яъни танга ёзувлари бўлиб, улар қисқа ва жуда кам бўлишидан қатьий назар, ўрта осиё халқлари, жумладан ўзбек халқи тарихи ва маданиятини …

2 / 17

ишга мўлжалланган миххат ёзувлар тажрибасидан фойдаланиб, финикиялилар жаҳон аҳамиятига молик ёзувни ихтиро қиладилар. бу ёзув тарихда биринчи бўлиб, инсон нутқи айрим товуш бирликларидан иборат эканлигини, шу товушлар бирикмасидан сўзлар ҳосил бўлишини тушуниб етадилар. улар ҳар бир нутқ товушини алоҳида, лекин доим бир шаклда чизиладиган ҳарф-белги орқали ифодаланишини ҳаётга олиб киришади. шундай қилиб, финикиялилар алифбони ишлаб чиқишди. аммо улар алифбосида унли белгилар учун махсус ҳарфлар йўқ эди. бу анъана қадимги шарқ мамлакатларида кенг тарқалган, арабларда эса бу ҳозиргача бор. ана шу ёзувдан тахминан милоддан аввалги 1000 йиллар атрофида орамий ёзуви ажраб чиқиб, ўзининг илк босқичида (милоддан аввалги x-vii асрлар) финикия ёзуви чизма шакллари орамий тили доирасида катта синовдан ўтади. бу ёзув намуналари тошларга битилган аҳамоний подшоларининг (мил. авв.vi-iv асрлар) китобалари бўлиб, бу битиклар орамий ёзувига катта нуфуз беради. бу нуфуз аҳамонийлар давлати доирасида маҳкама тили ва ёзуви сифатида кўзга ташланади, яъни орамий ёзувининг халқаро нуфузи бихистун қоятош битикларининг машхур “70 банди”да …

3 / 17

осини ишлаб чиқишган. юнон алифбоси 25 ҳарфдан иборат. юнон алифбосини финикия алифбосидан муҳим фарқи шундаки, юнон ёзувида унли ҳарфлар ҳам бор. юнон ёзуви асосида римликларнинг лотин алифбоси ишлаб чиқилди ва у кейинчалик дунё халқлари лотин алифбоси асосида ўз ёзувларини ишлаб чиқадилар. орамий ёзуви эса шарқнинг узоқ ўлкаларигача кириб бориб, эроний, туркий ва мўғулий тилли халқларнинг ёзувига асос бўлган. суғд ёзуви асосида қадимги турк ёзуви пайдо бўлган. ундан уйғур, мўғул ва манжур ёзувлари ўсиб чиққан. уйғур ёзуви доирасида квазиалфавит хусусияти йўқатилиб, сўз тузилишида унлиларни ифодалаш бошланди. бу тажрибадан мўғул ва манжур ёзувлари фойдаланиб, ўз ёзувларига унли товушларни киритишган. ўрта осиёнинг қадимги халқлари орамий алифбоси асосида ўз ёзувларини кашф этгач, маҳаллий аҳолининг маъновий-аҳлоқий қарашлари, хўжалик ва ҳуқуқий хужжатлари, оилавий ёзишмалар, савдо-сотиқ ва танга пулларидаги ёзувлар шу ёзувларда олиб борилган. афсуски, уларнинг аксарияти турли сабабларга кўра бизгача етиб келмаган. буюк абу райхон беруний ўзининг “ўтмиш халқлардан қолган ёдгорликлар“ асарида таъқидлаганидек, у ёзувларда битилган …

4 / 17

иҳатдан навбатдаги хоразмий ёзуви милодий i-viii асрлар оралигида зарб этилган қадимги хоразм тангаларида учрайди. тангаларда вазамар, артамах, санобар деган қадимги хоразм подшоларининг номлари ёзилган. учунчи гурух ёзувлар тупроқ қальадаги қадимги хоразм подшоларининг архивидан топилган. улар терига, ёғочга ва ғишт тахтакачларга ёзилган 114 парча хўжалик хужжатлари, яъни теварак-атроф қишлоқлардан келтирилган қишлоқ хўжалик маҳсулотларининг миқдорий руйхати, кирим-чиқим бухгалтерия ҳисоби ва бошқалар бўлиб, улар милодий iii-iv асрларга тегишли эди. қадимги хоразм ёзувининг тўртинчи гурухи vi-viii асрларга оид бўлиб, булар кумуш қадахчалардан иборат. уларнинг сиртига уста ва эгасининг номи битилган. бешинчи гурух ёзувлар тўққаладан топилган оссуарийлар сиртига ёзилган. тўққала ёзувлари бутун бир кутбхона. ниҳоят олтинчи гурух ёзувлар миздахкан ёдгорликлар мажмуасидаги говур қалъадан топилган. парфия ёзуви. парфия давлатининг пойтахт шаҳри михрдаткирт қаладан (эски нисо) сополакка ёзилган 2700 дан кўпроқ сопол парчалари топилган. ушбу ёзув парчалари асосан хўжалик хужжатлари бўлиб, уларда кўпроқ вино ҳақида, вино келтирилган қишлоқ номлари, вино миқдори ва бошқалар ёзилган. парфия ёзуви орамий …

5 / 17

тегишли боҳтар ёзуви топилган. қадимги бақтрияда ўша асрларда бир вактни ўзида бохтар ва юнон тили ва ёзуви, брахма ва кхорашта ёзувлари ҳам муомилада бўлганлиги ҳақида ёзма ва нумизматика материаллари топилган. нумизматика материаллари орасида юнон-бақтрия подшолари расми ҳамда юнон ёзуви битилган кўплаб тангалар топилган. дастлабки кушон подшолари евкратид ва гелиокл тангаларига тақлид қилиб танга зарб қила бошлайдилар. бу тангаларнинг олд томонида номаълум шоҳнинг боши, орқа томонида юнонлар худоси зевснинг хайкали тасвирланган. муҳими шундаки, бу тангаларнинг асосий қисми сурхондарё ёдгорликларида топилган. материаллар тахлилига кўра, бу тангалар далварзинтепада зарб қилинган. тахмин қилинишича, бу тангалар гуйшуан ҳокимлари томонидан зарб эттирилган. дастлаб бу тангаларнинг орқа томонида юнон худоси зевс тасвирланса, текширишлар шуни кўрсатдики, вакт ўтиши билан танганинг орқа томонига энди зевс ўрнига отнинг сурати зарб қилинабошлади. тангага жойлаштирилган от сурати янги давлат пайдо бўлганлигидан далолат беради. бундай тангалар ҳозиргача асосан сурхондарё ёдгорликларидан топилмоқда. демак, дастлабки кушон давлати шимолий бақтрияда ташкил топган, унинг пойтахти эса айнан …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 17 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"ўрта осиёнинг қадимги ҳалқлари ҳақида маҳаллий ёзма манбаълар" haqida

ix–боб 231 ix–боб. ўрта осиёнинг қадимги ҳалқлари ҳақида маҳаллий ёзма манбаълар ўрта осиёда араблар босқинига қадар ҳам қадимги ёзувлар бўлган. улар асосан археологик изланишлар давомида турли йилларда топилган маҳаллий аҳолининг хоразмий, боҳтарий, суғдий, қадимги туркий ва “номаълум ёзув” деб аталмиш ноёб ёзма ёдгорликларидир. улар парфия давлатининг пойтахти эски нисадан топилган подшо архиви, тупроқ қаладан топилган қадимги хоразм подшоларининг архиви, муғ қала қасридан топилган суғд хужжатлари, бақтрия ҳудудларидан топилган диний, аҳлоқий-фалсафий мазмундаги ибодатхона жужжатларидир. улардан ташқари қадимги самарқандликларга тегишли дўнхуандан топилган оилавий хатлар, афрасиёбдан топилган савдо қарз тилхати ва элчилик номалари, тангаларга ёзилган ёзувлар, “номаълум ёзув” сифатида биз...

Bu fayl DOCX formatida 17 sahifadan iborat (29,6 KB). "ўрта осиёнинг қадимги ҳалқлари ҳақида маҳаллий ёзма манбаълар"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: ўрта осиёнинг қадимги ҳалқлари … DOCX 17 sahifa Bepul yuklash Telegram