ratsionallik va ilmiy tadqiqot mutanosibligi

DOCX 8 pages 19.1 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 19.1 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

13-mavzu: ratsionallik va ilmiy tadqiqot mutanosibligi reja: 1.ratsionallik mazmuni. ilmiy ratsionallikning shakllanish tarixi. 2. ilmiy tadqiqotga asoslanuvchi ratsionallik modellari. 3. ongning tabiatini tushuntirishga oid yondashuvlar. 4. ratsionallik va ilmiy bilimning ijtimoiy-nazariy asoslari. ilmiy oqilonalikning shakllanish tarixi. insoniyat sivilizatsiyasi azaldan oqilona sivilizatsiya bo‘lib, unga borliqqa nisbatan oqilona yondashish, muammolarni yechishning amaliy-pragmatik usullarini topish ruhi xos. aql, idrok, logos oqilonalikning aniq-ravshan ko‘rinib turuvchi tarkibiy elementlaridir. biroq aql («sof» aqldan farqli o‘laroq) «sof bo‘lmasligi» ham mumkin. idrok amalda oqilona bo‘lmagan narsaga ishora qilishi, logos-so‘zi birdan xudo, tuyg‘ular va muhabbatni madh eta boshlashi mumkin. bu holda oqilonalik qayoqqa yo‘qoladi? u qayerda? ayni holda oqilonalik transsendent tushuncha sifatida namoyon bo‘ladi. hozirgi olimlar fan rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari to‘g‘risida mushohada yuritar ekanlar, u avvalo o‘zining oqilonaligi bilan ajralib turishini, dunyoni o‘zlashtirish oqilona usulining keng tarqalishi tarzida gavdalanishini qayd etadilar. fan oqilonalikning kognitiv-metodologik tizimini qadam-baqadam yaratmoqda, degan dabdabali fikrlarga ham duch kelish mumkin. bunda oqilonalik tushunchasining hajmi …

2 / 8

titutsiyaviy oqilonalikning o‘ziga xos xususiyatlarini qayd etib, «oqilonalik» tushunchasi ko‘p ma’noli tushuncha ekanligini e’tirof etadilar. uning mazmuni: 1) aqlda aks etgan tabiiy uyushqoqlik sohalariga; 2) dunyoni konseptual-diskursiv tushunish usullariga; 3) ilmiy tadqiqot va faoliyat normalari va metodlari majmuiga bog‘lanishi mumkin. o‘z-o‘zidan ayonki, bu oqilonalik bilan fan metodologiyasini tenglashtirish uchun imkoniyat yaratadi. n.moiseyev fikriga ko‘ra, «borliq (aniqrog‘i – insonning o‘zini qurshagan muhitni idrok etishi) oqilona sxemalarni vujudga keltirgan. ular o‘z navbatida metodlarni yaratgan, metodologiyani shakllantirgan. metodologiya esa dunyo – olam (universum)ning manzarasini oqilona tarzda chizish imkonini beruvchi vositaga aylangan»1. v.shvirev «hozirgi zamon madaniyatida oqilonalik» deb nomlangan maqolasida «oqilonalik tushunchasini talqin qilishda konseptual inqiroz yuzaga kelgan. bu hozirda mazkur muammo yuzasidan ketayotgan munozaralarda o‘z aksini topadi va oqilonalikning muayyan tarixiy shakli – yangi davr va ma’rifat davridagi oqilonalik haqidagi klassik qarashlar bilan bog‘liq. oqilonalikning hozirgi inqirozi – bu, tabiiyki, oqilonalik to‘g‘risidagi klassik qarashlarning inqirozidir»,2 deb qayd etadi. mazkur inqiroz aniq g‘oyaviy-konseptual mo‘ljallarning …

3 / 8

insonning dunyoda o‘z o‘rnini topishining oqilona usuli ideal ma’nodagi faoliyat bilan bog‘liq, shuning uchun ham oqilonalik real obyektlarning faqat xayolda mavjud bo‘lgan ideal obyektlarga aylanishining maxsus tartib-taomillari uchun javobgardir. ammo, ideal obyektlarni tuzish faoliyati xayolning cheksiz parvoziga imkon bersa, ilmiy oqilonalik, ya’ni fan e’tirof etuvchi ideal obyektlarni tafakkurda tuzish xayolning erkinligini cheklaydi. unga amalda qo‘llash uchun yaroqli bilimlar kerak, binobarin, u faqat odamlarning hayoti va faoliyatida bevosita yoki bilvosita, dolzarb yoki potensial tarzda amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan ideal obyektlar va tartib-taomillarnigina e’tirof etadi. bir tomondan, ilmiy oqilonalikni fan va tabiatshunoslikning rivojlanish tarixi, bilish tizimlarining takomillashtirilishi va metodologiya bilan bog‘laydilar. bunda oqilonalik mantiqiy-metodologik standartlar bilan «qoplanadi». boshqa tomondan, oqilonalik aqlga muvofiqlik, haqiqiylik bilan tenglashtiriladi. bu yerda ham haqiqiy bilimning mezonlari, asoslari va dalillarini aniqlash, bilish tilini takomillashtirish muammolari birinchi o‘ringa chiqadi. b.s.gryaznov fikriga ko‘ra, ilmiy bilimning oqilona tizimi, birinchidan, gomogen, ikkinchidan, berk bo‘lishi va nihoyat, uchinchidan, sababiy bog‘langan tuzilishga ega bo‘lishi …

4 / 8

tadi. birinchi holda oqilonalik tushunchasining o‘zagini mantiq qonunlari tashkil etadi. metodologlar oqilonalik haqida so‘z yuritar ekanlar, avvalo ilmiy yoki mantiqiy-metodologik oqilonalikni nazarda tutadilar. biroq oqilonalik qoidalar majmui bilan bog‘lansa, fanshunoslikka doir tarixiy tahlil u yoki bu metodologik qoida buzilgan, olim esa bunda ilmiy natijalarga erishmagan ko‘p sonli ziddiyatlar haqida «shivirlay» boshlaydi. shunday qilib, oqilonalikning yagona universal tushunchasini topish mumkin emas. bu g‘oyani metodologlar ham qayd etadilar. ular oqilonalikning har xil modellari, binobarin, metodologiyaning ham har xil modellari mavjudligini ta’kidlaydilar. bular: 1) induktivistik model (karnap, xesse); 2) deduktivistik model (gempel, popper); 3) evolyutsionistik model; 4) to‘rsimon model (laudan); 5) realistik model (nyuton-smit). bunga paradigmal modelni ham, tanqidiy ratsionalizm tamoyilini qabul qilishga asoslangan modelni ham, ilmiy tadqiqot dasturiga asoslanuvchi modelni ham, fanni tematik tahlil qilish modelini ham qo‘shimcha qilish mumkin. bu modellarning barchasi o‘zlarining u yoki bu vakillari fanning haqiqiy tarixini qabul qilingan algoritmga muvofiq oqilona rekonstruksiya qilib, shu yo‘l bilan fan …

5 / 8

plastik, jo‘shqin munosabati tushuniladi. birinchi holda biz borliqning predmetliligiga, ikkinchi holda esa – shakllanishning predmetliligiga duch kelamiz. vazifa – ularni birlashtirish. oqilonalikning postnoklassik qiyofasi shuni ko‘rsatadiki, oqilonalik tushunchasi «fanning oqilonaligi» tushunchasidan ancha keng, chunki u nafaqat mantiqiy-metodologik standartlarni, balki insonning oqilona, izchil harakatlari va xulq-atvorini tahlildan o‘tkazishni ham o‘z ichiga oladi. fanda yuzaga kelgan plyuralizm g‘oyasi oqilonalikni alohida paradigmalarning texnologiyalariga singdirib yuboradi. p.gaydenko ta’biri bilan aytganda, bir tafakkur o‘rnida oqilonalikning ko‘plab turlari vujudga keladi. bir qancha mualliflarning fikriga ko‘ra, oqilonalik rivojlanishining postnoklassik bosqichi bilim nafaqat bilish vositalari, balki faoliyatning qadriyat va maqsadlari bilan ham o‘zaro nisbatlashganligi bilan tavsiflanadi. oqilonalikning yangi postnoklassik tipi yangi tushunchalar: chiziqsizlik, qaytmaslik, nomuvoziylik, tartibsizlik va boshqa tushunchalardan faol foydalanadi. bu metodologik mo‘ljallarni asrning yangi imperativlari deb nomlash ham mumkin. yangi oqilonalikning cheksizligi. monologizmdan voz kechilishi va polifundamentalizm, inversiyalilik, tizimlarning ochiqligi, ularni tavsiflashning tarmoqli grafigini tasdiqlovchi ko‘p sonli raqobatdosh yondashuvlarning tan olinishi reduksionizm, elementarizm, chiziqlilik tamoyillarining inkor …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ratsionallik va ilmiy tadqiqot mutanosibligi"

13-mavzu: ratsionallik va ilmiy tadqiqot mutanosibligi reja: 1.ratsionallik mazmuni. ilmiy ratsionallikning shakllanish tarixi. 2. ilmiy tadqiqotga asoslanuvchi ratsionallik modellari. 3. ongning tabiatini tushuntirishga oid yondashuvlar. 4. ratsionallik va ilmiy bilimning ijtimoiy-nazariy asoslari. ilmiy oqilonalikning shakllanish tarixi. insoniyat sivilizatsiyasi azaldan oqilona sivilizatsiya bo‘lib, unga borliqqa nisbatan oqilona yondashish, muammolarni yechishning amaliy-pragmatik usullarini topish ruhi xos. aql, idrok, logos oqilonalikning aniq-ravshan ko‘rinib turuvchi tarkibiy elementlaridir. biroq aql («sof» aqldan farqli o‘laroq) «sof bo‘lmasligi» ham mumkin. idrok amalda oqilona bo‘lmagan narsaga ishora qilishi, logos-so‘zi birdan xudo, tuyg‘ular va muhabbatni madh eta boshlashi ...

This file contains 8 pages in DOCX format (19.1 KB). To download "ratsionallik va ilmiy tadqiqot mutanosibligi", click the Telegram button on the left.

Tags: ratsionallik va ilmiy tadqiqot … DOCX 8 pages Free download Telegram