so’z yasalish qolipi hosilalarida leksemalashish

DOCX 18,1 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1484243185_67514.docx so’z yasalish qolipi hosilalarida leksemalashish yasama so‘zlar lisoniy ham, sof nutqiy ham bo‘lishi mumkin. misol sifatida quyidagi so‘zlarga murojaat qilamiz. paxtakor, ishchi, kitobchi, domladosh, aqlli, daftarchi, sharsimon, uysimon. bu so‘zlarni ikki guruhga bo‘lamiz: 1. paxtakor, ishchi, aqlli, sharsimon; 2. kitobchi, domladosh, daftarchi, uysimon. har ikkala guruh so‘zlari ham yasama so‘zlar hisoblanadi. biroq ulardan birinchisi qulayligi, odatlanilganligi, keng iste’molligi bilan xarakterlansa, ikkinchi guruh so‘zlari unchalik qulay emasligi, kam iste’molliligi, favquloddaligi bilan birinchi guruh so‘zlaridan ajralib turadi. demak, birinchi guruh yasama so‘zlari ijtimoiy shartlanganlik xossasiga ega va shu boisdan yuqoridagi zikr etilgan belgilar ularning barchasi uchun umumiydir. ikkinchi guruh so‘zlari esa nutqiy hodisa ekanligi, endigina so‘z yasash qolipidan chiqqanligi bois, odatlanilmaganlik, favquloddalik kasb etgan. ko‘rinadiki, nutqiy yasama so‘zlarning ayrimlari nutq bosqichidagina mavjud bo‘lsa, ba’zilari o‘zlarini chiqargan qoliplardan uzoqlashib, bir butun holda lisoniy sathga ko‘tarilib ketadi. hosilalarining lison va nutqqa munosabati jihatidan so‘z yasash qoliplari ham farqlanadi. biz ularni unumsiz (tarixiy) va …

ozirgi o‘zbek adabiy tili» kursining «so‘z yasalish» bo‘limida batafsil ma’lumot olasiz.) unumsiz (tarixiy) so‘z yasash qoliplari bugungi kunda hosila bermaydigan, so‘z yasash uchun xizmat qilmaydigan qolip-lardir. masalan, keskin, to‘lqin, bosqin, uchqun, tuyg‘un so‘zlari [[fe’l ]+[gin]=ot] qolipi asosida hosil qilingan. biroq ushbu qolipdan chiqqan hosilalar rang-barang bo‘lib, ulardan anglashilgan ma’nolarni qolipning tenglik belgisidan o‘ng tomondagi mazmuniy tomonidan keltirib chiqarib bo‘lmaydi. chunki bu hosilalar tarixiy yasama so‘zlar bo‘lib, davrlar o‘tishi bilan ularning ma’noviy tabiatida ham, grammatik jihat-larida ham evolyutsiya jarayoni kechgan. chunki qolip bugungi kunda ishlamaydigan, foydalanilmaydigan holga kelgan, ularning hosilalari esa qolipdan behad uzoqlashib, ma’nolarning ixtisoslashishi va bir-biridan uzoqlashishi yuz bergan. natijada aslida bir qolipdan chiqqan hosilalar (yasama so‘zlar) mustaqil leksemalarga aylanib, bir-birinikiga yaqin va bog‘liq bo‘lmagan turli-tuman ma’nolarni anglatadi. tadqiqotchilar o‘zbek tilidagi unumsiz (tarixiy) so‘z yasash qoliplarining yuzga yaqin ko‘rinishini ajratishadi. 2-§. qo’shma, juft, takroriy so’z yasalish qolipi hosilalarida leksemalashish semamalarning nutqda «kichraygan» holda namoyon bo‘lishi yoxud (lisoniy sathda) sememalarning …

na leksemalari sememalari semalar sifatida ishtirok etgan. nutqiy qo‘shma va juft so‘zlarda ushbu butunlikka asos bo‘lgan leksemalarning sememalari nutqiy ma’no bo‘lakchalari sifatida namoyon bo‘ladi. masalan, kitob-daftar juft so‘zining «kitob-daftar va unga yaqin o‘quv qurollari» deb tavsiflanuvchi ma’noviy tabiati tarkibida kitob va daftar leksemalari sememalari nutqiy ma’no bo‘lakchasi sifatida yuzaga chiqqan. demak, barcha yasama leksemalarda yasalishga asos leksema sememasi sema darajasiga tushgan holda, nutqiy yasama so‘zlarda esa nutqiy ma’no bo‘lakchasi sifatida yuzaga chiqadi. qo’shma fe’l tarkibiga ko’ra ikkiga bo’linadi: a) ism+fe’l; b) fe’l+fe’l. ism+fe’l tipidagi fe’lni hosil qilishda yordamchi fe’l vazifasida qilmoq, etmoq, aylamoq, bo’lmoq, bermoq, olmoq, topmoq, yemoq, urmoq, ko’rmoq, kelmoq, keltirmoq kabi birlik keladi: abgor qilmoq, ado bo’lmoq, ayyuhannos solmoq, javob bermoq, javob olmoq, xalal bermoq, xabar olmoq, qiron solmoq, tartibga keltirmoq, oh urmoq, tush ko’rmoq, qo’nim topmoq kabi. o’zbek tilida fe’l+fe’l tipidagi fe’l barmoq bilan sanarli: sotib olmoq, olib bormoq, olib kelmoq, olib chiqmoq, olib qochmoq, ishlab chiqarmoq …

rqamish, qo’ypechak, qo’larra, temir yo’l, piyozdog’, o’rta chirchiq. sifat+ot: kaltakesak, markaziy osiyo, sho’rko’l, ko’ksulton, ko’rsichqon, sassiqpopishak, qoradori. ot+fe’l: echkiemar, ko’zboylog’ich, kallakesar, husnbuzar, beshiktervatar, socho’sar, dunyoqarash. son+ot: beshbarmoq, beshqarsak, yettisuv, oltiariq, uchburchak, mingoyoq, qirqog’ayni. son+fe’l: beshotar, birqoqar. ot+sifat: ustabuzarmon, gulbeor, oshko’k. fe’l+fe’l: iskabtopar, ishlab chiqarish. fe’l+ot: savacho’p. juft ot. juft ot [ot+ot], [sifat+ot] kabi qolip, shuningdek, boshqa turkumga oid juft so’zning otga ko’chishidan vujudga keladi. juft ot tarkibiga ko’ra quyidagi ko’rinishga ega. har ikki qismi mustaqil holda ham ishlatiladigan juft ot: qismi o’zaro sinonim: azob-uqubat, aysh-ishrat, dori-darmon, baxt-saodat, zeb-ziynat, izzat-ikrom, izzat-hurmat, kayf-safo, makr-hiyla, nasl-nasab, pand-o’git. qismi o’zaro antonim: avra-astar, avlod-ajdod, achchiq-chuchuk, bordi-keldi, bosh-oyoq, er-xotin, o’g’il-qiz, savol-javob, salom-alik, qulf-kalit. qismining ma’nosi yaqin: ariq-zovur, baxt-taxt, baqir-chaqir, boj-xiroj, bosh-ko’z, dev-pari, sovg’a-salom, o’q-dori, qovoq-tumshuq, hisob-kitob, hol-jon, qo’y-qo’zi. qismidan biri mustaqil holda ishlatilmaydigan juft ot: aldam-quldam, bozor-o’char, bola-baqra, qo’ni-qo’shni, latta-putta, yig’i-sig’i,maza-matra, mehmon-izlom, irim-sirim. har ikki qismi ham mustaqil ishlatilmaydigan juft ot: adi-badi, ashqol-dashqol, zer-zabar, shikast-rext, ikir-chikir, …

avish+fe’l: tezpishar, ertapishar, cho’rtkesar. 6. fe’l+ fe’l : yebto’ymas. 7. olmosh+ot: o’zboshimcha. 8. ot+fe’l: tilyog’lama, gadoytopmas, tinchliksevar. 9. olmosh+sifat: o’zbilarmon. 10. son+ot: ikkiyuzlamachi, qirqyamoq. juft sifat ikki sifatning juftlashishidan tashkil topadi: oq-qora, yaxshi-yomon, katta-kichik. takroriy sifatda bir o’zak takrorlanadi: katta-katta, baland-baland, og’ir-og’ir. qo’shma sifat birdan ortiq mustaqil so’zning qo’shilishidan hosil bo’ladi: havo rang, ishyoqmas, ertapishar, yoqavayron, o’zbilarmon. juft va qo’shma sifat yasama bo’lib, takroriy sifatda shakl yasalishi mavjud. biroq takroriy sifat taraqqiyot natijasida yangi ma’no kasb etishi ham mumkin: yo’l-yo’l. bunda yangi so’z yasalishi emas, balki so’zshaklning leksemalashuvi hodisasi mavjud. juft ravish ikki so’zning juftlashishidan tashkil topadi: yana-tag’in, eson-omon; ochin-to’qin, oldinma-keyin, qishin-yozin; uzil-kesil, ura-sura, unda-bunda; ora-sira, ora-chora, ro’y-rost, sal-pal, chala-chulpa, emin-erkin, oz-moz, huda-behuda; azza-bazza, apil-tapil, eran-qaran, o’lda-jo’lda. takroriy ravishda bir o’zak takrorlanadi: galma-gal, zinhor-bazinhor, to’g’ridan-to’g’ri, es-es, o’qtin-o’qtin, ahyon-ahyonda. qo’shma ravish birdan ortiq mustaqil so’zning qo’shilishidan hosil bo’ladi: bir yo’la, bir muncha, bir talay; bajonudil, baholiqudrat, baqadrihol; har yili, har yoq, …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "so’z yasalish qolipi hosilalarida leksemalashish"

1484243185_67514.docx so’z yasalish qolipi hosilalarida leksemalashish yasama so‘zlar lisoniy ham, sof nutqiy ham bo‘lishi mumkin. misol sifatida quyidagi so‘zlarga murojaat qilamiz. paxtakor, ishchi, kitobchi, domladosh, aqlli, daftarchi, sharsimon, uysimon. bu so‘zlarni ikki guruhga bo‘lamiz: 1. paxtakor, ishchi, aqlli, sharsimon; 2. kitobchi, domladosh, daftarchi, uysimon. har ikkala guruh so‘zlari ham yasama so‘zlar hisoblanadi. biroq ulardan birinchisi qulayligi, odatlanilganligi, keng iste’molligi bilan xarakterlansa, ikkinchi guruh so‘zlari unchalik qulay emasligi, kam iste’molliligi, favquloddaligi bilan birinchi guruh so‘zlaridan ajralib turadi. demak, birinchi guruh yasama so‘zlari ijtimoiy shartlanganlik xossasiga ega va shu boisdan yuqoridagi zikr etilgan belgilar ularning barc...

Формат DOCX, 18,1 КБ. Чтобы скачать "so’z yasalish qolipi hosilalarida leksemalashish", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: so’z yasalish qolipi hosilalari… DOCX Бесплатная загрузка Telegram