qoraxoniylar davrida tilshunoslik

DOCX 23,9 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1493801069_68211.docx [bookmark: _goback]qoraxoniylar davrida tilshunoslik reja: 1. qoraxoniylar davri tilshunosligi. 2. m.koshg`ariy â qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning asosichisi. 3. fonetik qarashlari. 4. leksika va leksikografiya sohasidagi qarashlari. 5. soâz yasalishi va morfologik qarashlari. 6. m. zamahshariyning tilshunoslikka oid asarlari haqida. mahmud ibn ul ð¥usayn ibn koshg`ariy turkiy xalqlar orasida yetishib chiqqan birinchi qomusiy turkolog olim, uning tug`ilgan va vafot etgan yili nomaâlum, tarjimai holiga oid bevosita tarixiy manbalar yoâq. hozirga qadar tadqiqotchilar uning hayoti xususiyada âdevonu lug`otit-turkâ asari asosida va qoraxoniylar davri tarixiga oid boshqa manbalarga suyanib quyidagi taxminlarni bayon qiladilar. mahmud koshg`ariy 1029-1038 yillar orasida koshg`arda tug`ilgan. uning qoraxoniylar sulolasiga mansub boâlishi koshg`arda yaxshi maâlumot olishga imkon bergan. buni mahmud koshg`ariyning bobolari haqida aytgan gaplari ham tasdiqlaydi. mahmud koshg`ariyning yozishicha, uning bobolari turk shaharlarini somoniylardan tortib olgan, qoraxoniylar sulolasiga asos solgan. mahmud koshg`ariy buxoro, nishopur, samarqand, marv, bog`dod kabi shaharlarda tahsil koâradi, arab tilini, arab filologiyasi sirlarini puxta oârganadi. lekin u …

âlib qolmay, xi asr tilining fonetika va grammatikasi hamdir. shuningdek, devon xi asr oârta osiyoda mavjud boâlgan turkiy qabilalar va ularning til xususiyatlarini oârganishda va hozirgi ayrim turkiy xalqlarning shakllanishi va taraqqiyotini belgilashda muhim rol oâynaydi. ayniqsa, devon xi asrdagi hamda undan avvalgi va keyingi davrdagi yozma yodgorliklarni tushunish va oârganishda qimmatli manbadir. mazkur asar oâz davri uchun katta voqea boâlgani kabi, turkologiya fani sohasida ham ilk namunadir. mahmud koshg`ariy turkologiya fanining birinchi ustodi boâldi, turkologiyaning maxsus fan sifatida rivojlanishiga asos soldi. m.koshg`ariyning âdevonu-lug`otit-turkâ asari ikki qismdan iborat: 1) k i r i sh; 2) l u g` a t. kirish qismida turkiy tillarning mavqei, lug`atning oldiga qoâyilgan vazifalar, asarning mundarijasi, turkiy tillarda soâz tuzilishi va yasalishi, turkiy qabilalar va ular tillarining oâziga xos xususiyatlari, tilda va lahjalarda boâlgan soâzlar haqida fikr yuritiladi. asarning lug`at qismi sakkiz boâlimdan iborat: 1) hamzali soâzlar (boshida alif, vov, yoy harflari keladigan soâzlar) boâlimi; …

boâldi. u turkiy tillarning leksikasini, morfologiyasini va fonetikasini bir-biriga qiyoslab, ular orasidagi oâxshash va farqli tomonlarni koârsatdi. bu faktlarni izohlashga tarixiy aspektda yondoshdi. lug`atda turkiy tillar leksikasiga mansub 7500 soâz izohlangan. oâsha davrdagi taomilga koâra, turkiy soâzlarga arabcha izoh beriladi. shuning uchun ham m.koshg`ariy âð¢ushunilishi oson boâlsin uchun asarda arabcha istiloh (termin)lar qoâlladimâ, -deydi. mahmud koshg`ariy til faktlari asosida qabilalarning bir-biriga boâlgan munosabatlarini koârsatdi va oâsha davrdagi iqtisodiy, ijtimoiy sharoitlar asosida qabilalarning bir-birlari bilan birika boshlashi natijasida yuzaga kelgan xalq tilining ilk davri materiallaridan namunalar keltirdi. u oâzbeklar, qozoqlar, qirg`ishlar, turkmanlar, uyg`urlar, tatarlar boshqa xalqlarning qadimgi qabilalarini va ularning qadimgi sodda tillaridagi soâzlarning qaysi xalq va qabila tiliga oid ekanligini izohladi. shu nuqtai nazardan lug`atdagi soâzlarni bir necha guruhga ajratish mumkin. hamma turkiy tillarda qoâllanadigan soâzlar: ish, esh, yoâl, bosh, boy kabilar. bu soâzlar fonetik variantlari bilan farqlansa-da, bir xil shakl va maânoda ishlatiladi. bir xil shakl va maânoda bir …

lki bu tillardagi har bir kichik farqlarni ham aniqlash uchun qildim. ularni har tomonlama puxta bir asosda tartibga soldimâ.(dlð¢. i.44) m.koshg`ariy oâzlashma soâzlarga ikki xil munosabatda boâladi: 1) kundalik turmushda qoâllanadigan turli xil narsalar borki, ular hayotga singib ketgan. ularni nomlovchi soâz tilda boâlmasa, shunday soâzni qoâshni tildan olish mumkin. 2) ð¢ilda mavjud soâzlar oârnida boshqa til soâzini qoâllash zararli deb hisoblaydi. bu fikrga asoslanganimizga bilge, bitig, urag`ut kabi turkiy soâzlar oârnida arabcha olim, kitob, ayol kabi soâzlarni qabul qilmasligimiz kerak. mahmud koshg`ariy oâzlashtirma soâzlarni ham eâtibordan chetda qoldirmadi. masalan, qarit (oâg`irlash, talash) soâzini u turkman tiliga arab tilidan oâzlashgan deb taxmin qiladi. shu bilan birga, m.koshg`ariy turkiy tillardan boshqa tillarga oâzlashgan soâzlarga ham toâxtalib oâtadi. âpaxtali toânâ maânosidagi yolma soâzi haqida u shunday deb yozadi: âforslar buni turkiy xalqlardan olib yalma shaklida talaffuz qiladilar. arablar forslardan olib yolmoq shaklida qoâllaydilar. hech kim bu soâzni turklar forslardan olgan deb daâvo …

kabi koârinishlarini batafsil izohladi. ayniqsa, u har bir tovush ustida maxsus tekshirish olib bordi va tilda boâlgan har bir tovushni toâla ilmiy asosda oârgandi. ð¢ovushlarning kombinatsiya natijasidagi mavqelarini, fiziologik va akustik holatlarini aniqlab chiqdi. ð¢ovush va harf munosabatlarini ilk marta u aniqladi va u davr yozuvida mavjud harflar jonli til tovushlarini ifodalashdan ojiz ekanligini ochib berdi va birinchi marta yozuvdagi ana shu kamchilikni toâldirish uchun bir qancha yangi belgilar tayinladi. u shunday yozadi: âð¢urkiy tillar yozuvda qoâllanuvchi harflar oân sakkiztadir. holbuki, tildagi tovushlar oân sakkizta emas, koâpdir. bu oân sakkiz harf yetishmaydi. bulardan boshqa tilda boâlgan tovushlarni berish uchun yana yetti harf kerak. lekin u harflar yoâq. u yetti tovushni ana shu mavjud harflar ustiga maxsus belgi qoâyib yozidadiâ (dlð¢, 1 t., 7-8-bet). mallif oâz asarida unlilar tizimi, unlilarda kenglik va torlik, choâziqlik va qisqalik, unlilar masalasida qabilalar tiliga xos xususiyatlar va ularda teng kelish hodisasi kabi atroflicha yoritilgan. masalan. …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"qoraxoniylar davrida tilshunoslik" haqida

1493801069_68211.docx [bookmark: _goback]qoraxoniylar davrida tilshunoslik reja: 1. qoraxoniylar davri tilshunosligi. 2. m.koshg`ariy â qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning asosichisi. 3. fonetik qarashlari. 4. leksika va leksikografiya sohasidagi qarashlari. 5. soâz yasalishi va morfologik qarashlari. 6. m. zamahshariyning tilshunoslikka oid asarlari haqida. mahmud ibn ul ð¥usayn ibn koshg`ariy turkiy xalqlar orasida yetishib chiqqan birinchi qomusiy turkolog olim, uning tug`ilgan va vafot etgan yili nomaâlum, tarjimai holiga oid bevosita tarixiy manbalar yoâq. hozirga qadar tadqiqotchilar uning hayoti xususiyada âdevonu lug`otit-turkâ asari asosida va qoraxoniylar davri tarixiga oid boshqa manbalarga suyanib quyidagi taxminlarni bayon qiladilar. mahmud koshg`ariy 1029-1038 yillar...

DOCX format, 23,9 KB. "qoraxoniylar davrida tilshunoslik"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: qoraxoniylar davrida tilshunosl… DOCX Bepul yuklash Telegram