qoraxoniylar davrida tilshunoslik

DOCX 23.9 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1493801069_68211.docx qoraxoniylar davrida tilshunoslik reja: 1. qoraxoniylar davri tilshunosligi. 2. m.koshg`ariy – qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning asosichisi. 3. fonetik qarashlari. 4. leksika va leksikografiya sohasidagi qarashlari. 5. so’z yasalishi va morfologik qarashlari. 6. m. zamahshariyning tilshunoslikka oid asarlari haqida. mahmud ibn ul хusayn ibn koshg`ariy turkiy xalqlar orasida yetishib chiqqan birinchi qomusiy turkolog olim, uning tug`ilgan va vafot etgan yili noma’lum, tarjimai holiga oid bevosita tarixiy manbalar yo’q. hozirga qadar tadqiqotchilar uning hayoti xususiyada “devonu lug`otit-turk” asari asosida va qoraxoniylar davri tarixiga oid boshqa manbalarga suyanib quyidagi taxminlarni bayon qiladilar. mahmud koshg`ariy 1029-1038 yillar orasida koshg`arda tug`ilgan. uning qoraxoniylar sulolasiga mansub bo’lishi koshg`arda yaxshi ma’lumot olishga imkon bergan. buni mahmud koshg`ariyning bobolari haqida aytgan gaplari ham tasdiqlaydi. mahmud koshg`ariyning yozishicha, uning bobolari turk shaharlarini somoniylardan tortib olgan, qoraxoniylar sulolasiga asos solgan. mahmud koshg`ariy buxoro, nishopur, samarqand, marv, bog`dod kabi shaharlarda tahsil ko’radi, arab tilini, arab filologiyasi sirlarini puxta o’rganadi. lekin u umrini …

xi asr o’rta osiyoda mavjud bo’lgan turkiy qabilalar va ularning til xususiyatlarini o’rganishda va hozirgi ayrim turkiy xalqlarning shakllanishi va taraqqiyotini belgilashda muhim rol o’ynaydi. ayniqsa, devon xi asrdagi hamda undan avvalgi va keyingi davrdagi yozma yodgorliklarni tushunish va o’rganishda qimmatli manbadir. mazkur asar o’z davri uchun katta voqea bo’lgani kabi, turkologiya fani sohasida ham ilk namunadir. mahmud koshg`ariy turkologiya fanining birinchi ustodi bo’ldi, turkologiyaning maxsus fan sifatida rivojlanishiga asos soldi. m.koshg`ariyning “devonu-lug`otit-turk” asari ikki qismdan iborat: 1) k i r i sh; 2) l u g` a t. kirish qismida turkiy tillarning mavqei, lug`atning oldiga qo’yilgan vazifalar, asarning mundarijasi, turkiy tillarda so’z tuzilishi va yasalishi, turkiy qabilalar va ular tillarining o’ziga xos xususiyatlari, tilda va lahjalarda bo’lgan so’zlar haqida fikr yuritiladi. asarning lug`at qismi sakkiz bo’limdan iborat: 1) hamzali so’zlar (boshida alif, vov, yoy harflari keladigan so’zlar) bo’limi; 2) solim (tarkibida alif, vov, yoy harflari kelmaydigan so’zlar) bo’lim; 3) …

arni izohlashga tarixiy aspektda yondoshdi. lug`atda turkiy tillar leksikasiga mansub 7500 so’z izohlangan. o’sha davrdagi taomilga ko’ra, turkiy so’zlarga arabcha izoh beriladi. shuning uchun ham m.koshg`ariy “тushunilishi oson bo’lsin uchun asarda arabcha istiloh (termin)lar qo’lladim”, -deydi. mahmud koshg`ariy til faktlari asosida qabilalarning bir-biriga bo’lgan munosabatlarini ko’rsatdi va o’sha davrdagi iqtisodiy, ijtimoiy sharoitlar asosida qabilalarning bir-birlari bilan birika boshlashi natijasida yuzaga kelgan xalq tilining ilk davri materiallaridan namunalar keltirdi. u o’zbeklar, qozoqlar, qirg`ishlar, turkmanlar, uyg`urlar, tatarlar boshqa xalqlarning qadimgi qabilalarini va ularning qadimgi sodda tillaridagi so’zlarning qaysi xalq va qabila tiliga oid ekanligini izohladi. shu nuqtai nazardan lug`atdagi so’zlarni bir necha guruhga ajratish mumkin. hamma turkiy tillarda qo’llanadigan so’zlar: ish, esh, yo’l, bosh, boy kabilar. bu so’zlar fonetik variantlari bilan farqlansa-da, bir xil shakl va ma’noda ishlatiladi. bir xil shakl va ma’noda bir necha turkiy tillarda qo’llaniladigan so’zlar: bol (suvor va qipchoq tilida asl ma’nosida), suzg`aq (arg`u va qipchoq tilida cho’mich …

turli xil narsalar borki, ular hayotga singib ketgan. ularni nomlovchi so’z tilda bo’lmasa, shunday so’zni qo’shni tildan olish mumkin. 2) тilda mavjud so’zlar o’rnida boshqa til so’zini qo’llash zararli deb hisoblaydi. bu fikrga asoslanganimizga bilge, bitig, urag`ut kabi turkiy so’zlar o’rnida arabcha olim, kitob, ayol kabi so’zlarni qabul qilmasligimiz kerak. mahmud koshg`ariy o’zlashtirma so’zlarni ham e’tibordan chetda qoldirmadi. masalan, qarit (o’g`irlash, talash) so’zini u turkman tiliga arab tilidan o’zlashgan deb taxmin qiladi. shu bilan birga, m.koshg`ariy turkiy tillardan boshqa tillarga o’zlashgan so’zlarga ham to’xtalib o’tadi. “paxtali to’n” ma’nosidagi yolma so’zi haqida u shunday deb yozadi: “forslar buni turkiy xalqlardan olib yalma shaklida talaffuz qiladilar. arablar forslardan olib yolmoq shaklida qo’llaydilar. hech kim bu so’zni turklar forslardan olgan deb da’vo qila olmaydi. chunki men bu so’zni eng qirg`oq chegaralarda yashovchi oddiy turk xalqlaridan ham eshitganman. bular boshqa xalqlardan ko’ra, bu xil yomg`ir yelpig`ichiga muhtojroqdirlar. chunki bularning yurtida qor, yomg`ir ko’pdir” (dlт. …

vida mavjud harflar jonli til tovushlarini ifodalashdan ojiz ekanligini ochib berdi va birinchi marta yozuvdagi ana shu kamchilikni to’ldirish uchun bir qancha yangi belgilar tayinladi. u shunday yozadi: “тurkiy tillar yozuvda qo’llanuvchi harflar o’n sakkiztadir. holbuki, tildagi tovushlar o’n sakkizta emas, ko’pdir. bu o’n sakkiz harf yetishmaydi. bulardan boshqa tilda bo’lgan tovushlarni berish uchun yana yetti harf kerak. lekin u harflar yo’q. u yetti tovushni ana shu mavjud harflar ustiga maxsus belgi qo’yib yozidadi” (dlт, 1 t., 7-8-bet). mallif o’z asarida unlilar tizimi, unlilarda kenglik va torlik, cho’ziqlik va qisqalik, unlilar masalasida qabilalar tiliga xos xususiyatlar va ularda teng kelish hodisasi kabi atroflicha yoritilgan. masalan. «yog`och so’zini keng unli bilan ham, tor unli bilan ham qo’llash mumkin” (1 t., 76-bet) aran – erlar, aran (cho’ziq bilan) – otxona (1 t.. 73-bet). qurug` ham mumkin, qurig` ham mumkin . (1 t., 18-bet) asarda undoshlar sistemasi, sodda undoshlar, kombinator undoshlar, undoshlarda jaranglanish …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "qoraxoniylar davrida tilshunoslik"

1493801069_68211.docx qoraxoniylar davrida tilshunoslik reja: 1. qoraxoniylar davri tilshunosligi. 2. m.koshg`ariy – qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning asosichisi. 3. fonetik qarashlari. 4. leksika va leksikografiya sohasidagi qarashlari. 5. so’z yasalishi va morfologik qarashlari. 6. m. zamahshariyning tilshunoslikka oid asarlari haqida. mahmud ibn ul хusayn ibn koshg`ariy turkiy xalqlar orasida yetishib chiqqan birinchi qomusiy turkolog olim, uning tug`ilgan va vafot etgan yili noma’lum, tarjimai holiga oid bevosita tarixiy manbalar yo’q. hozirga qadar tadqiqotchilar uning hayoti xususiyada “devonu lug`otit-turk” asari asosida va qoraxoniylar davri tarixiga oid boshqa manbalarga suyanib quyidagi taxminlarni bayon qiladilar. mahmud koshg`ariy 1029-1038 yillar orasida koshg`arda tug`ilgan. u...

DOCX format, 23.9 KB. To download "qoraxoniylar davrida tilshunoslik", click the Telegram button on the left.

Tags: qoraxoniylar davrida tilshunosl… DOCX Free download Telegram