alfavit almashtirish davrining boshlang'ichi

DOC 91.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1447865168_62400.doc alfavit almashtirish davrining boshlang'ichi reja: 1. yozuv turini almashtirishga ta'sir qiluvchi faktorlar 2. turkiston assrdagi yozuv va imlo islohotlari harakatlari 3. 20-yillar boshidagi yozuv va imlo islohotlari 1917-yilgi oktabr to'ntarishidan so'ng turkiston o'lkasi xalqlari tarixida yangi davr boshlandi va mazkur davr 74 yillik vaqt oralig'ini qamrab olgan bo'lib, unda mintaqa xalqlari ijtimoiy hayotida yuz bergan o'zgarishlar behisobdir. bu davrda amalga oshirilgan eng ahamiyatli o'zgarishlardan biri til, yozuv va imlo islohotlaridir. jumladan, o'zbeklar, turkmanlar hamda qoraqalpoqlar bu davrda o'z yozuvlarini uch marta (1929, 1940, 1993), boshqa xalqlar - qozoqlar, qirg'izlar va tojiklar ikki marta (1929, 1940) almashtirishga ulgurdilar. dunyoda 70-80 yil kabi qisqa vaqt oralig'ida yozuv kabi milliy madaniyatning rivojida katta rol o'ynaydigan ijtimoiy qurolni bu qadar tez almashtirib turgan boshqa bir mintaqa va davlatlarni topish mushkul. xo'sh, ushbu "yozuv almashtirish" fenomenining ildizlari qayerda? qayshi shart-sharoitlar xalqlarni o'z yozuvini o'zgartishga undaydi? qazsi turdagi ijtimoiy-siyosiy, tarixiy, iqtisodiy, psixologik faktorlar bu jarayonlarga …

sh kabilar. bundan tashqari ma'lum shart-sharoitlarda xalqni tarixdagi ilk yozuviga qaytarish qarorlari ham bo'lishi mumkin (masalan, mo'g'uliston respublikasi tarixiy va hozirda hech qaysi o'lkada qo'llanmaydigan uyg'ur yozuviga qaytish haqida qaror qabul qildi). ana shu yuqorida sanab o'tilgan yozuvga doir islohotlar qator faktorlarning ta'siri ostida amalga oshishi / oshmasligi ham mumkin. ularning orasidan quyidagi asosiy shart-sharoitlarni ajratib ko'tsatish mumkin bo'ladi: 1) sof lingvistik sabablar; 2) iqtisodiy sabablar; 3) ijtimoiy-siyosiy sabablar; 4) psixologik sabablar. yozuv tizimini o'zgatirishga olib keladigan shart-sharoitlar orasida eng ta'sirchan sabab ijtimoiy-siyosiy sabablar bo'lib, ular u yoki bu xalqning tarixida yuz bergan yozuv islohotlarining tamalida turadi. jumladan, turkiy xalqlar, ularning avlodi bo'lgan o'zbeklar o'tmishda necha marta alfavit almashtirgan bo'lsalar, bularning asosida ijtimoiy-siyosiy sabablar turganining guvohi bo'lamiz. qadimgi turklarning hozirgacha bilingan dastlabki milliy yozuvi, ma'lumki, bugun turk-run yozuvi deb nomlangan yozuv bo'lib(, u eramizning 8-asridan boshlab hozir "uyg'ur yozuvi" deb nomlanayotgan yozuv bilan almashtiriladi. sabab: turk hoqonligining inqirozi va unig …

uchun vizantiyaliklar qo'llagan yozuvdan eski slavyan tili uchun 43 harfli yangi alfavit yaratgan edilar. bu alfavitning 25 harfli grek alfavitidan olingan bo'lib, 18 ta harf qadimgi slavyan tilining o'ziga xos tovushlarini ifodalash uchun grek alfavitinig mavjud harflaridan "yasalgan" edi. shuningdek, rusdagi birinchi yepiskoplikning va novgorodda dastlabki rus knyazligining tashkil etilishi ham 862 yilga to'g'ri keladi. yagona yozuv, yagona davlat va yagona sulola rusda davlatchilikning boshlang'ichini qo'yib bergan edi1. yozuv o'zgartirishda ahamiyati jihatidan ikkinchi sabab, bizningcha, sof lingvistik shart-sharoitlardir, ular ijtimoiy-siyosiy shart-sharoitlarni "qo'llab-quvvatlovchi" sabablar hisoblanadi. turkiyadagi 1928-yilgi alifbo islohotida mamlakatning o'sha yillardagi g'arbparast rahbarlari tipik singarmonistik til hisoblanmish turk tili uchun uning shu xususiyatlarini yaqqolroq ifodalovchi yozuv bo'lmish latin yozuviga o'tish kerakligini islohot asosida turuvchi factor deb e'lon qilgan edilar. haqiqatan ham turklar alfavit islohotigacha foydalanib kelgan arab yozuvi singarmonistik holatlarni ifodalash nuqtai nazaridan nuqsonli edi, o'sha paytda islohotchi turk hukumatining tanlashi mumkin bo'lgan lotin, yunon va kiril alfavitidan aynan birinchisiga …

roran lotin yozuviga qaytdilar. 1990-yildagi moldova-dneprbo'yi ruslari o'rtasidagi krizisda moskva dneprbo'yidagi ruslar tarafini olgani uchun esa moldova kiril yozuvidan voz kechdi va hakozo1. xuddi shuningdek, psixologik faktor alfavit islohotini to'xtatib turadigan shartlardan ham biridir. o'tgan asrning 20-30-yillarida rossiya, 19-asrning ikkinchi yarmidan to 20-asrning 80-yillarigacha yaponiyada (bu yerda so'nggi harf inqilobining tashabbuskori amerika okkupatsion ma'muriyati bo'lgan edi)2, 20- asrning 50-60-yillarida xitoyda ayni psixologik faktor bu o'lka xalqlarini yozuv o'zgartirish kabi falokatdan asrab qoldi. rus tilinig krillitsa, xitoy va yaponiyaning ierogliflarda ish ko'rishiga mamlakat ichkarisida va tashqarisida shunchalik ko'nikib qolingan edi-ki, bu islohotlarning tashabbuskorlari ana shu to'siqni yengib o'ta olmadilar, darvoqe, xalqning ham bunday qatlis qadamni qabul qilishiga ishonchning yo'qligi ham ushbu faktorning bir qismi edi. iqtisodiy shart-sharoitlar yozuv islohotlarinig eng konservativ sabablaridan biridir. u yozuvni almashtirishga emas, balki hukumat va jamoat tashkilotlarini bunday qadamlarni qo'yishdan "tiyib turishga" xizmat qiladigan faktordir. ma'lumki, har qanday yozuv islohoti kattagina moddiy xarajatlarni talab qiladi, bu …

ayni paytda yozuv almashtirishning sabablaridan bo'lib chiqishi mumkin. ko'pincha ijtimoiy-siyosiy sabablar psixologik sabablar bilan, psixologik sabablar lingvistik shatr-sharoitlar bilan chatishib ketadi hamda biri ikkinchisini keltirib chiqarishi mumkin. yozuv va imloni o'zgartirish har doim ham "yetti o'lchab bir kes" qabilida ish tutish lozim bo'lgan ishdir. bu ishda o'tmishdagi an'analarni saqlash ishi bilan xalq va til turmushida yangilik yasashdek qiyin muammo o'rtasida muvozanat saqlay bilish muhimdir. ana shu muvozanat saqlanmaganida bu ishni amalga oshirganlarga, yumshoqroq qilib aytganda, rahmat deyishmaydi. bu hollarni 20-asrda or'ta osiyoda amalga oshirilgan islohotlar namunasida takror ko'rib chiqamiz. 2. turkiston assrdagi yozuv va imlo islohotlari harakatlari 1917-yil rossiyada yuz bergan ikki ijtimoiy o'zgarish – fevral inqilobi hamda oktabr to'ntarishi natijalari o'lka xalqlari hamda turkistonning asosiy siyosiy kuchi – jadidlar kutgan natijalarni bermagach, bu harakat vakillari turkiston general-gubernatorligi hamda buxoro amirligi va xiva xonligida siyosiy hokimiyatni qo'lga kiritish uchun amaliy harakatlarga ko'chdilar. 1917-yil noyabr – 1918-yil fevral oylarida hukm surgan …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "alfavit almashtirish davrining boshlang'ichi"

1447865168_62400.doc alfavit almashtirish davrining boshlang'ichi reja: 1. yozuv turini almashtirishga ta'sir qiluvchi faktorlar 2. turkiston assrdagi yozuv va imlo islohotlari harakatlari 3. 20-yillar boshidagi yozuv va imlo islohotlari 1917-yilgi oktabr to'ntarishidan so'ng turkiston o'lkasi xalqlari tarixida yangi davr boshlandi va mazkur davr 74 yillik vaqt oralig'ini qamrab olgan bo'lib, unda mintaqa xalqlari ijtimoiy hayotida yuz bergan o'zgarishlar behisobdir. bu davrda amalga oshirilgan eng ahamiyatli o'zgarishlardan biri til, yozuv va imlo islohotlaridir. jumladan, o'zbeklar, turkmanlar hamda qoraqalpoqlar bu davrda o'z yozuvlarini uch marta (1929, 1940, 1993), boshqa xalqlar - qozoqlar, qirg'izlar va tojiklar ikki marta (1929, 1940) almashtirishga ulgurdilar. dunyoda 70-80 yil ka...

DOC format, 91.0 KB. To download "alfavit almashtirish davrining boshlang'ichi", click the Telegram button on the left.

Tags: alfavit almashtirish davrining … DOC Free download Telegram