jadidchilik va til-yozuv-imlo masalalari

DOC 159,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1447856901_62275.doc jadidchilik va til-yozuv-imlo masalalari reja: 1. xx asr boshidagi turkistonning umumiy ijtimoiy-siyosiy ahvoli to'g'risida 2. chor ma'muriyatining til, yozuv va imloga nisbatan tutgan siyosati 3. jadidlarning til, yozuv va imlo xususidagi qarashlari 4. jadidlarning yozuvni almashtirish yoki yoki alfavit islohoti rejalari 20-asrga turkiston asosiy hududlari rossiya tomonidan ekspansiya qilingan, turkiston hamda cho'l general-gubernatorligi sifatida imperiya tarkibiga kiritilgan holda rus protektorati ostidagi ikki nisbiy mustaqil xonlik – buxoro va xiva xonliklari mavjud holda kirib keldi. turkistonda rus hukmronligi mustahkamlanib, 19-asrning 90-yillarida chorizmning aholini ko'chirish siyosati boshlanguniga qadar o'lkada qariyb 100 foiz musulmonlar yashar edilar va aholining etnik tarkibi asosan turkiy tilli o'zbeklar, qozoqlar, turkmanlar, qirg'izlar, qoraqalpoqlar, uyg'urlar hamda forsiy tilli tojiklardan iborat edi. mavzumiz yozuv va imlo masalalari bilan bog'liq ekan, gapni turkiston aholisi orasidagi savodxonlik masalasi bilan boshlagan ma'qul. zero, yozuv va imlo savodxonlikning, savodxonlik esa ma'naviy madaniyatning asosida turuvchi belgilaridan biridir. turkiston aholisining madaniy-ma'rifiy darajasi xususida o'tmishda chorizm …

dagi fikr ravshan; birinchi holda "ruslar turkistonni qo'shib olgunlariga qadar o'lka xalqlari tamoman savodsiz edi va biz shunday yovvoyi o'lkaga sivilizatsiya keltirdik", degan fikr urg'ulansa, ikkinchi holda "oktabr to'ntarishigacha mutlaqo zulmat ichida bo'lgan o'lkaga biz, bolsheviklar (kommunistlar) ma'rifat tarqatdik", shaklidagi an'anviy sovet demagogiyasi aks etadi. xo'sh, 20-asr boshida turkiston o'lkasida va yuqorida tilga olingan o'zbek xonliklarida savodxonlik va umuman aholining ta'lim darajasi qanday edi? keyingi yillarda olib borilgan tadqiqotlar mintaqada tekshirilayotgan davrda aholining ta'lim darajasi metropoliya – rossiyaning markaziy viloyatlaridan hech bir darajada past emasligini ko'rsatadi. jumladan, bu xususda o'zbekistonlik olim p.g. kim tomonidan aholining umumiy soni, barcha turdagi maktablar va ulardagi o'quvchilar miqdori kabi ko'rsatkichlarga asoslanib amalga oshirilgan hisob-kitoblar 20-asr boshida rossiyada savodxonlik darajasi 21 foiz bo'lgan bo'lsa, turkistonda bu raqam 19,55 foiz bo'lganligini isbotlaydi. ko'rinib turibdiki, o'lkadagi savodxonlik darajasi oq va qizil imperiyalar davrida ma'lum maqsadlarni ko'zda tutgan holda ataylab pasaytirib ko'rsatib kelingan(. ayni ana shunday yondashuv amaldagi …

orat ekanligini qayd etib o'tadilar ( jumladan, v.vereshagin, n.i. veselovskiy va boshq.). bu fakt qarshisida arab yozuvining 20-asr boshidagi turkistonliklar uchun noqulaylik tug'dirganligi va ularning savodini oshirishga xalaqit berganligi xususida gapirish o'rinli emas, albatta. 20-asr boshida turkistonda yashovchi xalqlarning yozuvini almashtirishning tamallari xususida ikki xil fikr mavjud. jumladan, bir guruh tadqiqotchilar yozuv islohotining tashabbuskorlari chor ma'muriyati desalar1, boshqalari bu ishning boshida turganlar jadidlardir va ular bu islohotni sovet hokimiyatining qo'li bilan amalga oshirdilar deydilar2. har ikkala nuqtai nazarni tahlil qilib chiqaylik. chor ma'muriyatining til, yozuv va imloga nisbatan tutgan siyosati rossiya imperiyasi turkistonni tarixan qisqa muddatlarda, atigi 20 yil ichida (1856-1876) zabt etishi va mahalliy xonliklarni o'ziga bo'ysundirishi o'lkani boshqargan chor generallari va amaldorlarida har qanday maqsadlarga yengillik bilan erisha olish kabi xomxayollarni tug'dirgani sir emas. chorizmning egallangan bu yurtda doimiy ravishda amalga oshirib kelgan siyosati – ruslashtirish jarayoni ham ayni shu kayfiyat bilan olib borildi. chorizmning turkistondagi yerli aholining …

sh uchun 1873 yilda ''turkiston o'lkasidagi xalq ta'limi va o'quv jarayonini yo'lga qo'yish haqidagi reja" ishlab chiqildi va markaziy hukumatga ko'rib chiqish uchun topshirildi. bu "reja" 1875-yilda imperator nikolay ii tarafidan ma'qullanganidan so'ng turkistondagi chor ma'muriyati o'z oldiga qo'ygan maqsadlariga xizmat qiluvchi maktablarni taskil etishga kirishib ketdi. jumladan, xx asr boshida turkiston o'lkasida 83 ta rus-tuzem maktablari bor edi. ammo, yerli xalqlarning madaniy-ma'rifiy hayotiga bunday riyokorona aralashuv va yurgizilgan ayyor siyosat, aytaylik, volgabo'yi, sibir va uzoq sharqdagi kabi muvaffaqiyatli bormadi. eslatib o'tilgan davrda butun turkistonda rus-tuzem maktablarida atigi 2800 kishi o'qiganini va ayni davrda hukumat vaqflaridan judo etib, har taraflama siquvga olgan 7860 ta an'anaviy maktab, madrasa va otinxonalarda jami 70.864 nafar o'quvchi va talabalar ta'lim olganligini2 e'tiborga olsak, mustamlaka ma'muriyati ta'limni ruslashtirish hamda unda mahalliy tillarni o'qitmaslik yo'li bilan juda kam natijalatga erishganini ko'rish mumkin. rus-tuzem maktablariga mahalliy millat farzandlarini jalb qilish juda qiyin kechganligini alohida ta'kidlab o'tish kerak. …

bo'lgan rus tilida olib borilishi va o'qituvchilarning mahalliy tillarni bilmasligi; - (rus) bolalariga pravoslav dini asoslarini musulmon bolalar huzurida o'rgatish4. shuningdek, ruscha xat-savod oddiy turkistonlikka foyda keltirmas edi, chunki o'lkaning musulmon aholisi barcha narsani - xatlar, hisob-kitoblar va boshqa yozishmalarni mahalliy tilllarda va arab yozuvida amalga oshirar, musulmoncha xat-savodli kishi bunda, tabiiy, ko'proq yutar edi. rus mustamlaka ma'muriyatining ta'lim tizimini ruslashtirish orqali assimilyatsiya siyosati muvaffaqiyatsizlikka uchragani ayon bo'lgach, chor ma'muriyati o'zlarining pirovard maqsadlariga erishishning boshqa usullarini ham qo'llay boshladilar. masalan, chor ma'muriyati o'zi tarafidan mutlaqo inkor etilgan, vaqflaridan judo qilingan va o'z holiga tashlab qo'yilgan madrasalarda rus tilini o'qitish g'oyasini ko'tarib chiqdi. davrining taniqli sharqshunos olimi v.v. grigoryevning maslahatlariga amal qilingan holda barcha yirik madrasalarda rus tilini o'qitish haqida topshiriq berildi. bu xususda tilga olib o'tilgan olim qayd etgan ediki, "madrasalarning domlalari ruschani bilmaydilar, xristian o'qituvchiga esa musulmon o'quv yurtida dars berish "odobdan emas", shu sababli musulmon domlalar va mudarrislarni …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "jadidchilik va til-yozuv-imlo masalalari"

1447856901_62275.doc jadidchilik va til-yozuv-imlo masalalari reja: 1. xx asr boshidagi turkistonning umumiy ijtimoiy-siyosiy ahvoli to'g'risida 2. chor ma'muriyatining til, yozuv va imloga nisbatan tutgan siyosati 3. jadidlarning til, yozuv va imlo xususidagi qarashlari 4. jadidlarning yozuvni almashtirish yoki yoki alfavit islohoti rejalari 20-asrga turkiston asosiy hududlari rossiya tomonidan ekspansiya qilingan, turkiston hamda cho'l general-gubernatorligi sifatida imperiya tarkibiga kiritilgan holda rus protektorati ostidagi ikki nisbiy mustaqil xonlik – buxoro va xiva xonliklari mavjud holda kirib keldi. turkistonda rus hukmronligi mustahkamlanib, 19-asrning 90-yillarida chorizmning aholini ko'chirish siyosati boshlanguniga qadar o'lkada qariyb 100 foiz musulmonlar yashar edilar va a...

Формат DOC, 159,5 КБ. Чтобы скачать "jadidchilik va til-yozuv-imlo masalalari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: jadidchilik va til-yozuv-imlo m… DOC Бесплатная загрузка Telegram