so'zlarning morfem tarkibi

DOC 138.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1415024944_59775.doc so'zlarning morfem tarkibi topshiriq. yo'uqmaslik, tayyorlandi, boshladikso'zlarini ma'noli qismlarga ajratib, ularni izohlang. muhtaram o'quvchi. nutqingizdagi so'zlarga hech diqqat qilganmisiz? ular bir xil shaklda qotib qolgan emas. nutq talabi bilan ular turli xil qo'shimchalarni qabul qiladi, o'zgaradi, turfa ma'nolarni ifodalash uchun xoslanadi. misol uchun birgina «o'z» so'ziga e'tibor bering: ko'rinib turibdiki, shakl o'zgarishi bilan so'zning ma'nosida ham jiddiy o'zgarishlar sodir bo'lmoqda. shu vajdan har bir so'zni tarkibiy qismga ajratish hamda mazkur qism-larning qanday ma'no anglatayotganligini anglab yetish mumkin. bu esa tilni bilishdagi eng muhim bosqich sanaladi. masalan, «har kimniki o'ziga, oy ko'rinar ko'ziga» maqolidagi «o'ziga» so'zini «o'zga», «o'zini», «o'zimdan» so'zlariga almashtirib ko'ring-chi — sira mumkin emas: man-tiq buziladi. so'zlar asos va qo'shimcha qismga ajraladi. litsey-dosh, quvon-ch, maslahat-chi, fikr-iy, ish-i so'zlaridan birinchi qism asos sanaladi, ikkinchi qism esa qo'shimcha qismidir. so'zlarning eng kichik ma'noli qismlarini o'rgatuvchi tilshunoslik bo'limiga morfemika deyiladi. yetakchi morfema so'zning tub ma'noli qismiga asos deyiladi. asosda qo'shimchalar qo'shish …

lan: bexabar, nodavlat, serhashamat, bama'ni. bunday qo'shimchalar, asosan, sifat so'z turkumida uchraydi. biror narsaga egalikni (badavlat, baquvvat, serfarzand, serqatnov) yoki ega emas-likni (beibo, behayo, noo'rin, nomard) bildiradi. qo'shimcha qo'shilishi bilan ba'zan asosda o'zgarish ro'y berishi mumkin. 1. tovush tushadi: past-ay, sust-ay, o'rin-a pasay, susay, o rna 2. tovush o'zgaradi: ong-la, son-a, quvna-q angla, sana, quvnoq 3. tovush orttiriladi: u-ga, shu-da, bu-dan shunda, bundan ko'makchi morfemalar (qo'shimchalar) topshiriq. berilgan so'zlarda takrorianuvchi qismlarni toping va bu so'zlardagi ma'no bog'lanishini aniqiang: tosh—tosh-loq, boy—boyi, paxta—paxtazor, paxtakor, paxtachi, temir—temirchi, qora—qoray, suv—suvla, suvchi. jamiyatning tarixiy taraqqiyoti davomida yangi-yangi tu-shunchalar paydo boiadi. bu yangi tushunchalarning har biri alohida-alohida so'zlar bilan ifodalanganda edi, so'zlarning soni cheksiz ravishda ko'payib ketgan va ularni xotirada saqlash imkoniyati yo'qolgan, natijada tilimiz aloqa vositasi sifatida yaroqsiz holga kelib qolgan bo'lardi. 1 lining imkoniyatlari shu darajada boyki, oz vositalar bilan cheksiz tushunchalarni, xilma-xil axborotlarni ifodalash mumkin. yangi-yangi tushunchalarni ifodalashda ilgari tilimizda mavjud bo'lgan so'zlarga …

osdan hosil bo'lgan so'zlar so'z yasalish uyasini tashkil etadi. suvchi so'zi «suv quyish bilan shug'ullanuvchi shaxs» ma'nosini, temirchi so'zi «temir bilan ish ko'ruvchi shaxs», toshloq «toshga serob joy» ma'nosini bildiradi. yuqo-ridagilardan ko'rinib turibdiki, yasovchi morfema asosida yangi yasalgan so'z yasashga asos bo'lgan so'zning ma'nosiga asoslanadi, uning ma'nosi bilan bog'liq bo'iadi. agar yasalgan so'z bilan yasashga asos qism o'rtasida ana shunday bog'lanish bo'lmasa, yasama so'z hisoblan-maydi. solishtiring: tepki «tepishga xoslangan» so'zi tep so'zi bilan mazmunan bog'lanadi, lekin tulki, eski so'zlarini tul va ki, es va ki qismlarga ajratib boimaydi, chunki tulki va eski so'zlari, tul—«beva», es—«aql», «xotira» so'zlari bilan mazmuniy bog'lanmaydi. yetakchi morfemalarga qo'shilib, yangi so'z hosil qilmay-digan, so'zning turli xil shakllarini vujudga keltiradigan morfemalar shakl yasovchi morfemalar deyiladi. masalan, yaxshigina, zamiraxon, ukamni va h.k. yuqorida qora harflar bilan berilgan morfemalar shakl yasovchi morfemalardir. shakl yasovchi morfemalar sintaktik munosabatni bildirish-bildirmasligiga ko'ra ikki guruhga bo'linadi: 1. sintaktik munosabat bildirmaydigan morfemalar. bunday morfemalar …

ko'rsatuvchi va boshqa so'zga bog'lash uchun xizmat qiluv-chi shakl yasovchi morfemalarga sintaktik shakl yasovchi morfemalar deyiladi. egalik, kelishik, shaxs-son morfemalari sintaktik shakl yasovchi morfemalar tarkibiga kiradi. morfemalarning agglutinativ tabiati topshiriq. un, topshir, ko'r so'zlariga qo'shimchalar qo'shib ko'ring. qo'shimchalarning so'zdagi o'rniga e'tibor bering. o'zbek tilida ko'makchi morfemalar, ya'ni qo'shimchalar yetakchi morfemaga undan keyin kelib ulanadi. masalan, zamon-dosh zamondosh-lar zamondoshlar-im zamondoshlarim-ga asosga eng awal so'z yasovchi qo'shimcha, so'ng iug'aviy shakl yasovchi qo'shimcha, eng oxirida esa sintaktik shakl yasovchi qo'shimchalar qo'shiladi. masalan, sholi-kor, muqova-soz, kamtar-ona; tadbirkor-lar,sana-moq, yaltira-sh, fidokorlar-ga, o'rnashdi-m, uyqusirab-man kabi. asosga so'z yasovchi qo'shimcha, shakl yasovchi qo'shimchalar ikkitadan qo'shilsa, ular ketma-ket ulanadi, yuqoridagi tartib buzilmaydi. masalan, mulk-dor-lik, bil-im-u, jo'sh-qin-lik, ko'k-ish-roq, o'yna-t-di, ket~a-yotir~man, sinf-dosh-lar-im-dan, bor-a-yotgan-ingiz-ni, varaq-la-sh-ni. ba'zi bir hollarda so'z yasovchi qo'shimcha asosga old tomondan kelib qo'shilishi ham mumkin (masalan, no-o'riri), lekin bunday old qo'shimchalar o'zbek tilida juda kam. shuningdek, ayrim so'zlarda umumiy tartib buzilishi ham kuzatiladi: es-la-gan-lik kabi. bunda asos + so'z …

hulardan biri old qo'shimchali so'zlar va old qo'shimchalar sanaladi. bular quyidagilar: ba-: batafsil, badavlat, bahaybat; be-: bexavotir, beg'ubor, befarosat; no-: noumid, noqulay, norozi; ser-: serzavq, sergap, serhosil. shuningdek, kam qo'llaniluvchi badfe'l, badjahl, bad-nafs, xushxabar, xushro'y, xushvaqt, hamfikr, hamshahar, hamsuhbat singari so'z yasalishi holatlari ham mavjud. -ba, -ser qo'shimchalari, asosan, otga qo'shilib, asos-dan anglashilgan belgi-xususiyatning me'yordan ortiq, ko'p ekanligini bildirsa, be-; no- qo'shimchalari xuddi shu narsalarga ega emaslikni anglatadi. solishtiring: baquvvat, serma'no-behayo, noo'rin. mazkur qo'shimchalar -li,-siz,-dor qo'shimchalari bilan sinonimik munosabatida bo'la oladi. masalan: badavlat—davlatli, beqiyos—qiyossiz, noo'rin— o 'rinsiz, sertashvish—tashvishli. qo'shimchalarda shakldoshlik 1-topshiriq. o'yinchoq — erinchoq, pistirma — bo'g'ma, yig'in- to'lin so'zlaridagi qo'shimchalarni bir-biriga solishti-ring va o'rtadagi farqlarini tushuntiring. 2-t o p s h i r i q. yomg'irli — seryomg 'ir so'zlaridagi -// va ser- qo'shimchalari bildirayotgan ma'nolarni izohlang. shakldoshlik nafaqat leksemalarga, balki qo'shimchalarga ham xos xususiyat sanaladi. qo'shimchalarning ayrimlari ifodalanishiga ko'ra aynan bir-biriga o'xshasa-da, mazmun-mohiyati bilan keskin farqlanadi. masalan, -in …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "so'zlarning morfem tarkibi"

1415024944_59775.doc so'zlarning morfem tarkibi topshiriq. yo'uqmaslik, tayyorlandi, boshladikso'zlarini ma'noli qismlarga ajratib, ularni izohlang. muhtaram o'quvchi. nutqingizdagi so'zlarga hech diqqat qilganmisiz? ular bir xil shaklda qotib qolgan emas. nutq talabi bilan ular turli xil qo'shimchalarni qabul qiladi, o'zgaradi, turfa ma'nolarni ifodalash uchun xoslanadi. misol uchun birgina «o'z» so'ziga e'tibor bering: ko'rinib turibdiki, shakl o'zgarishi bilan so'zning ma'nosida ham jiddiy o'zgarishlar sodir bo'lmoqda. shu vajdan har bir so'zni tarkibiy qismga ajratish hamda mazkur qism-larning qanday ma'no anglatayotganligini anglab yetish mumkin. bu esa tilni bilishdagi eng muhim bosqich sanaladi. masalan, «har kimniki o'ziga, oy ko'rinar ko'ziga» maqolidagi «o'ziga» so'zini «o'zga»...

DOC format, 138.5 KB. To download "so'zlarning morfem tarkibi", click the Telegram button on the left.

Tags: so'zlarning morfem tarkibi DOC Free download Telegram