o‘zbek tilida undovlarning funktsional-stilistik xususiyatlariv

DOC 191,5 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1452185143_63284.doc oâzbek tilida undovlarning funktsional-stilistik xususiyatlari reja: 1. undovlar yuzaga kelishining ekstralingvistik shart-sharoitlari 2. undovlarning stilistik xususiyatlari 3. imperativ undovlarning stilistikxususiyatlari 4. emotsional undovlarning stilistik xususiyatlari oâzbek tilida lingvistik tabiatiga koâra alohida guruhni tashkil etadigan va soâz turkumlari tizimida oâziga xos mavqega ega boâlgan undovlar tilshunosligimizda tadqiqotchilarning e`tiborida boâlib kelgan. uning bahosini berishda, dastlab leksik-grammatik talablar nuqtai nazardan yondashganlar. mavzu tadqiqotchilarining fikricha, nominativlik xususiyatining yoâqligi, matnda biron bir gap boâlagi boâlib kela olmasligi ularning tilimizda alohida guruh sifatida qaralishiga sabab boâlgan. bu til birliklarining narsa-hodisalar nomi boâlish-boâlmasligidan qat`iy nazar, oâzbek tilida undovlar deb ataladigan soâzlar guruhi mavjud va ular nutq jarayonida muayyan kommunikativ-estetik vazifani bajarishga xizmat qilib kelmoqda. agar shunday boâlmaganda ularning tilda paydo boâlishiga ehtiyoj ham boâlmas edi. tilda biron-bir element, hodisa oâz-oâzidan paydo boâlmaydi, albatta. undovlar tilimizda qanday paydo boâlgan, degan savol qoâyilishi bilanoq koâz oldimizga tilning paydo boâlishi haqidagi nazariyalar keladi. ular orasida, garchi mukammal ilmiy asosga …

orlarining qandaydir bir haqiqatga asoslanganligidan koâz yumib boâlmaydi. bu qarashda boâlgan tadqiqotchilar faqat insonlargagina xos boâlgan ichki kechinmalar va his-tuygâularining tildagi ifodasini e`tibordan chetda qoldirmaganligining oâziyoq e`tiborga molikdir. kishilik jamiyatining ibtidoiy bosqichida odamlar fikr ifodasiga birmuncha kambagâal, fikrlar koâpincha imo-ishoralar yoki taqlid qilingan tovushlar yordamida ifodalangan boâlsa, bu jamiyatning tobora takomillashuvi inson tafakkuri va dunyoni idrok qilishiga ijobiy ta`sir koârsatib borgan. buni oâzbek tilidagi undovlar evolyutsiyasida ham kuzatamiz. shuning uchun undovlarni insoniyat jamiyatining va til paydo boâlishining ilk bosqichidayoq kishilarning ruhiyati va his-tuygâularini ifoda etuvchi alohida til birliklari sifatida vujudga kelganligini e`tirof etish toâgâri boâladi. oâzbek tilidagi undovlar ham oâzining tarixiy ildizlariga ega. ular boshqa turkumlarga nisbatan olib qaralganda koâpchilikni tashkil etmaydi. variantlari bilan birgalikda yuztacha boâlishi mumkin, xolos. agar moziyga qarab ketadigan boâlsak, ularning soni yanada kam boâlganligini kuzatamiz. mahmud koshgâariyning â«devonu lugâot-it turkâ» asarida bor-yoâgâi 30ga yaqin soâzning â«undovâ» belgisi sifatida keltirilganligi, ularning ham ma`lum qismi taqlidiy soâzlar …

kã¿-tã¿kã¿ (úï®ù-úï®ù) â kuchuk bolasini chaqirishga qoâllaniladigan soâz [iii.249], qurã¯- qurã¯ (ï»ïº®ï»¯-ï»ïº®ï»¯) â toycha biya (onasi)dan orqada qolganda etib olishga undab chaqiriladigan soâz [iii.242] kabi. ikkinchi qismi esa insonlarga qarata qoâllanilgan: awa (ø¢ú¤) â alamlanishni bildiruvchi soâz. kishi biror narsadan xafa boâlsa va achinsa ø¢ú¤-ø¢ú¤ø§ awa-awa deydi. afsus, attang, essizgina demakdir [i.116]; aj (ïºïº) â qancha bardã¯ò£ aj ogâul / erdiò£ munda ã¯nch amul. nega ketding, ey oâgâil, bu erda tinch va mamnun eding [i.104]; ala (ø§ùø§) â sekin, shoshilmay; ø§ùø§-ø§ùø§ ala-ala deydilar. sekin-sekin, asta-asta [i.118]; ach (ø¢ïº) â â«hoy-hoy, heâ» ma`nolarida qoâllanadigan undov soâz. ø¢ïº ïºïºï»® ï»ï» ach berã¿ kel, hey tez kel [i.71]; åp-åp (ø§ùø¨-ø§ùø¨) â biron ishda hovliqib va maqtanib, soâng uni isbotlashdan ojiz qolganlarga â«åp-åpâ» deydilar [i.78]. shu bilan birga, â«indeks-lugâatâ»da unga afsuslanish, norozilik bildiruvchi undov soâz tarzida izoh berilgan [iv.196]; balu-balu (úï»ù-úï»ù) â onalar bolasini beshikda uxlatish uchun qoâllaydigan alla oârnidagi soâz [iii. 251]; va …

r [iii.230] kabi. bundan tashqari m.koshgâariy undovlardan fe`l yasalishi ham mumkinligini tasdiqlagan va ahladã¯ (ø¢ï»«ï»ø¯û) soâzini keltirgan â haqiqiy ï»« harfi asl turk tillarida yoâqdir. faqat ø¢ï»«ï»ø¯û ø§ïº â odam oh urdi gapidagina qoâllanadi [iii.129] singari. â«devonâ»da keltirilgan undovlar shuni koârsatadiki, tilimizning ming yil avvalgi davrida undovlar ham miqdor, ham qoâllanish koâlami jihatdan ozchilikni tashkil qilgan. shubhasiz, ularning oâzbek tili undovlarining bugungi qoâllanish darajasi bilan qiyoslab boâlmaydi. birinchidan, m.koshgâariy davrida qoâllangan undovlarning koâpchiligi hozirgi adabiy tilimizda faol emas. zaq-zaq, chãlãk- chãlãk, tushu-tushu, tã¿kã¿-tã¿kã¿ undovlari umuman iste`molda emas. chigi-chigi, qurã¯-qurã¯ singarilar esa aholining chorvachilik bilan shugâullanadigan qatlami orasida va xalq ogâzaki ijodi namunalarida saqlanib qolgan. yotgan erida bir qurhayt tortdi, toâqson toâqaydagi yilqi yigâilib qoshiga etdi, hamma yilqilar jam boâlib turibdi (alpomish, 82). yigâlatmagin barchin gulday bebaxtdi, kuru-yo qur, hayt-a, begimning oti! (alpomish, 153) kabi. awa, aj, ala, ach, åp-åp, balu-balu, va, (vay), je/ja, jemu, ju, qã¯ singari kishilarga qarata qoâllaniladigan …

gi toâgârisida bu gapni aytib boâlmaydi. masalaning bu jihatini ham oârganish esa undovlarning lingvistik tabiati haqida keng koâlamli xulosalar chiqarishimizga asos boâladi. undovlarni oârganishga bir tizim sifatida qaraladigan boâlsa, ularni til sathining turli yoânalishlarida oârganish bir-biriga chambarchas bogâliq ekanligi ayon boâladi. aytaylik, ularning gap tarkibidagi boshqa boâlaklar bilan grammatik aloqaga kirishmasligi va biron bir boâlak vazifasini bajarmasligi; egalik, koâplik, kelishik kabi qoâshimchalarni ola olmasligi, boshqa soâz turkumlaridan yasalmasligi, ammo boshqa turkumdagi soâzlarning undovlarga yoki undovlarning boshqa turkumlarga oâtib turishi mumkinligi, bir tomondan, ularning alohida lingvistik tabiati mavjudligidan dalolat bersa, ikiinchi tomondan, ularning nutqda yashash tarzi ham oâzgacha ekanligin koârsatadi. shuning uchun ham, mazkur soâzlar turkumining funktsional-stilistik tabiatni oârganish uning tilshunosligimizda hali e`tibor qaratilmagan jihatlarini toâldiradi. har qanday til birligining lingvistik imkoniyatlari matnda namoyon boâlishi ayon gap. bu imkoniyatlar undovlarda ham bor albatta. agar shunday boâlmaganda, ularni alohida kategoriya sifatida oârganishga hojat ham boâlmas edi. masalaning mohiyatini anglashimiz uchun nutqiy jarayonda …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o‘zbek tilida undovlarning funktsional-stilistik xususiyatlariv" haqida

1452185143_63284.doc oâzbek tilida undovlarning funktsional-stilistik xususiyatlari reja: 1. undovlar yuzaga kelishining ekstralingvistik shart-sharoitlari 2. undovlarning stilistik xususiyatlari 3. imperativ undovlarning stilistikxususiyatlari 4. emotsional undovlarning stilistik xususiyatlari oâzbek tilida lingvistik tabiatiga koâra alohida guruhni tashkil etadigan va soâz turkumlari tizimida oâziga xos mavqega ega boâlgan undovlar tilshunosligimizda tadqiqotchilarning e`tiborida boâlib kelgan. uning bahosini berishda, dastlab leksik-grammatik talablar nuqtai nazardan yondashganlar. mavzu tadqiqotchilarining fikricha, nominativlik xususiyatining yoâqligi, matnda biron bir gap boâlagi boâlib kela olmasligi ularning tilimizda alohida guruh sifatida qaralishiga sabab boâ...

DOC format, 191,5 KB. "o‘zbek tilida undovlarning funktsional-stilistik xususiyatlariv"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o‘zbek tilida undovlarning funk… DOC Bepul yuklash Telegram