боғланган қўшма гаплар тараққиёти

DOC 71.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405917694_56954.doc бођланган šœшма гаплар тараššиёти боғланган қўшма гаплар тараққиёти режа: 1. боғланган қўшма гаплар бўйича назарий маълумот. 2. қиёслаш муносабатини ифодаловчи боғланган қўшма гаплар. 3. пайт муносабатини иодаловчи боғланган қўшма гаплар. 4. сабаб-натижа муносабатини ифодаловчи боғланган қўшма гаплар. анъанавий тилшуносликда боғланган қ¢шма гапларнинг маъно жиҳатдан беш тури: 1) қиёслаш муносабати; 2) пайт муносабати; 3) айирув муносабати; 4) сабаб- натижа муносабати; 5) изоҳлаш муносабати санаб ¢тилади ва ҳар бир турнинг формал-грамматик томони таҳлил қилинади (œзбек тили грамматикаси, 1976). с.солих¢жаева тадқиқотларида эса боғланган қ¢шма гаплар орасидаги мазмуний муносабатлар ҳақида фикр юритилади (нурмонов а., маҳмудов н., аҳмедов а., солих¢жаева с., 1992, 120-200). рус тилшунослигида боғланган қ¢шма гаплар таркибидаги боғловчиларнинг иштирокига к¢ра икки гуруҳга ажратилади: а) очиқ структурали боғланган қ¢шма гаплар; б) ёпиқ структурали боғланган қ¢шма гаплар (белошапкова в.а., 1967, 62-69). с.солих¢жаева тадқиқотларида ҳам ¢збек тилидаги боғланган қ¢шма гаплар шу тамойил асосида таҳлил этилади (нурмонов а., маҳмудов н., аҳмедов а., солих¢жаева с., 1992, 127). …

ов а., солих¢жаева с., 1992, 127). ва боғловчисининг семантик доираси эски ўзбек тилида, шу жумладан, алишер навоий асарлари тилида нисбатан анча кенгдир, у уюшиқ бўлакларда, айниқса қўшма гап кўчимидаги содда гап компенетларинининг турли мазмун муносбатларини ифодалашда фаол қатнашган (аширбоев с., 1990, 295-297). алишер навоий асарлари тилида эса ва боғловчиси такроран қ¢ллана беради. мисол: деванлар учун феҳрист битиб эрдил¡р ва ҳар бирин мавсум бир исмға қылыб эрдил¡р ва бу исмға фақир баис болғаныны дағы изҳыр қылыб эрдил¡р (хм 57). фикримизча, бунга асосий сабаб ва боғловчисининг эски ¢збек тилида қ¢лланиш имкониятининг кенглигидир. бу боғловчининг алишер навоий даврида уюшиқ б¢лакларни боғлаш билан биргаликда янги гапнинг бошланишини к¢рсатувчи ишора сифатида қ¢лланиши ђ.абдураҳмонов томонидан тадқиқ этилган (абдурахмонов г., 1960, 21) ва бу фикр бошқа туркийшунос олимлар томонидан ҳам маъқулланган (мирзазода., 1968, 97). демак, айнан мана шу ҳолат, яъни, ва боғловчисининг янги гапнинг бошланишини к¢рсатувчи ишора сифатида ҳам қ¢лланиши очиқ структурали боғланган қ¢шма гапларда содда гапларни …

воқеа. 2. модус воқеа. эргашган қ¢шма гаплардаги диктум ва модус мазмуннинг ифодаланиши, уларнинг ¢зига хос хусусиятлари н.маҳмудовнинг тадқиқотларида кенг ва атрофлича ёритилган (маҳмудов н., нурмонов а., 1995, 166-218). бу хусусда н.маҳмудов шундай ёзади: “бу ўринда гап маъносидаги икки хил табиатли мазмунни фарқлаш керак бўлади. мазмуний синтаксиснинг тараққиёти муносабати билан, - деб ёзади в.а.белошапкова, - жуда кўп тилшунослар томонидан турли вақтларда айтилган гап маъносида бир-биридан принципиал фарқланувчи икки тур мазмун – борлиқни акс эттирувчи холис мазмун ва фикрловчининг ана шу борлиққа муносабатини акс эттирувчи субъектив мазмун қўшилган, деган фикр алоҳида долзарблик касб этади”. ва боғловчили қ¢шма гапларда турли мазмун муносабатлари ифодаланган. улар қуйидагилар: 1. қиёслаш муносабати. бундай гапларда икки денотатив воқеа ¢заро қиёсланади. мана шу қиёсланиш асосида ҳар иккала денотатив воқеа учун умумий б¢лган семантика намоён бўлади. масалан: ҳақ малын кµйдирг¡нни девана дерл¡р в¡ йаруқ кµнд¡ шами к¡фурий йаққанны ақлдын бегана дерл¡р (мқ 111-112). биринчидан, ушбу гап таркибидаги содда гаплар тенгланиш …

аркибидаги гапларнинг семантик боғланишида гаплар таркибидаги оппозитив воситалар муҳим роль ¢йнайди(. бундай оппозитив воситалар ҳар иккала гап таркибида келиб ҳавола б¢лаклар (ҳавола бўлаклар ҳақида қаранг: маҳмудов н.,нурмонов а., 1995, 172) каби бир-бирини талаб этади, семантик муносабатга киришади. юқоридаги мисолда денотатив воқеаларнинг семантик боғланишида ҳақ молин куйдирган - ёруқ кунда шамъи кофурий ёққан, девона – ақлдин бегона оппозитив воситаларнинг оппозитив муносабати муҳим восита сифатида иштирок этмоқда. 2. пайт муносабатини ифодалаган. анъанавий тилшуносликда ва боғловчиси содда гапларни бир-бирига боғлаганда: а) ўзи боғлаган содда гапларда ифода қилинган иш-ҳаракат, воқеа ва ҳодисаларнинг бир вақтда бўлганини; б) иш-ҳаракатнинг кетма-кет бўлганини ифодалаш айтилади (шоабдураҳмонов ш., асқарова м. ва б., 1980, 426). ђ.абдураҳмонов тўғри таъкидлаганидек, бириктирув боғловчили қўшма гапларнинг бошқа маъно турлари ҳам маълум даражада пайт маъноси билан боғланади, аммо уларда ўзига хос маъно етакчи бўлади. шунингдек, маълум бир пайт билан боғлиқ бўлган қўшма гапларда ҳам қўшимча, бошқа маъно оттенкалари бўлиши мумкин (абдураҳмонов ђ.қўшма гап синтаксиси асослари.-т., …

¡ гаҳ ғурбатда алил ва ғарыб элиг¡ залил болдум в¡ гаҳ азизлар хизматыдын јзµмни баҳраманд в¡ сјзµмни дилписанд таптым (мқ 5-6). неч¡ йил: в¡ неч¡ йил алар хизматыға барыб, фақир тарийқын ихтийар қылдылар в¡ неч¡ йил алар суҳбат в¡ мулазаматларыда сулуҳ қылыб, хаақаҳларыда азим арбаинлар чықардылар (ҳсҳа 83). бир маҳал: хаҳ бир маҳалда бирав учун айтған, хаҳ биравны¦ руқъасыға жаваб йыбарған (ҳпм 82). андын сј¦р¡: сабзаварда қаза мансабыны а¦а берг¡ндµрл¡р, андын сј¦р¡ исфарайында қази болғандур (мн 58). муддатидурким: в¡ кирман вилоятида ҳукумат қылды в¡ муддатидурким, падшаҳ эшигид¡ амарат деваныда муҳр басадур (мн 184). ушбу мисолда воқеаларнинг кетма-кет рўй бериши предикатлар орқали ҳам шаклланган. биринчи денотатнинг предикати ўтган замон феъл шакли билан ифодаланган бўлса, кейинги денотатнинг предикати ҳозирги-келаси замон феъл шакли билан ифодаланган. 3. сабаб-натижа мазмуни ифодаланган. сабаб-натижа муносабати ҳақида гапирар экан, ђ.абдураҳмонов бундай муносабатнинг юзага келишида фақат боғловчилар эмас, балки содда гаплар таркибидаги айрим бўлакларнинг семантикаси роль ўйнашини таъкидлайди (абдураҳмонов …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "боғланган қўшма гаплар тараққиёти"

1405917694_56954.doc бођланган šœшма гаплар тараššиёти боғланган қўшма гаплар тараққиёти режа: 1. боғланган қўшма гаплар бўйича назарий маълумот. 2. қиёслаш муносабатини ифодаловчи боғланган қўшма гаплар. 3. пайт муносабатини иодаловчи боғланган қўшма гаплар. 4. сабаб-натижа муносабатини ифодаловчи боғланган қўшма гаплар. анъанавий тилшуносликда боғланган қ¢шма гапларнинг маъно жиҳатдан беш тури: 1) қиёслаш муносабати; 2) пайт муносабати; 3) айирув муносабати; 4) сабаб- натижа муносабати; 5) изоҳлаш муносабати санаб ¢тилади ва ҳар бир турнинг формал-грамматик томони таҳлил қилинади (œзбек тили грамматикаси, 1976). с.солих¢жаева тадқиқотларида эса боғланган қ¢шма гаплар орасидаги мазмуний муносабатлар ҳақида фикр юритилади (нурмонов а., маҳмудов н., аҳмедов а., солих¢жаева с., 1992, 120-200...

DOC format, 71.5 KB. To download "боғланган қўшма гаплар тараққиёти", click the Telegram button on the left.

Tags: боғланган қўшма гаплар тараққиё… DOC Free download Telegram