гап лисоний сатҳда

DOC 284,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405919389_56981.doc мавзу: лисоний сатщда гап былаклари гап лисоний сатҳда режа: 1. гап лсқси ва унинг тикланиши 2. лисоний сатҳда гап бўлаклари 3. кесимлик категорияси 4. кесим 5. ҳол 6. тўлдирувчи 7. аниқловчи гап лсқси ва унинг тикланиши лисоний сатҳда нутқий гапларнинг энг умумий ва бошқа лисоний бирликлардан фарқли жиҳатларини ўзида мужассамлаштирган лисоний синтактик қолиплар ўрин олади. бу лисоний синтактик қолип умумий зотий моҳият ҳисобланиб, лисоний умис табиатига эга бўлади ва барча нутқий гапларда хусусийлашган ҳолда намоён бўлади. систем ёндашувда муайян гаплар нутқ ҳодисаси саналиб, уларнинг умумийлиги лсқдир. лсқлар нутқий ҳодиса сифатидаги гапларнинг асосий грамматик ва структур (қурилиш) хусусиятларини ўзида мужассамлаштирган мавҳум қурилма сифатида яшайди. бу гапнинг структур элементлари орасидаги муносабатни ифодалаб, унинг умумий грамматик маъносини ўзида мужассамлаштиради. нутқдаги гаплар турли-тумандир: 1 шавкат китобни ўқиди. 2 ортади севинчим. 3 фарғона, гўзалсан. шунинг учун уларнинг қолиплари ҳам турли-туман бўлиши табиий. юқоридаги шавкат китобни ўқиди типидаги чексиз гаплар (тоҳир хатни олди. муниса уйни …

асосида ўзаро фарқланади, бироқ ҳар иккаласи учун ҳам кесим узви қанчалик чексиз кўриниш касб этмасин, улар лисонда битта умумийликка эга бўлиши ва бу умумийликнинг зарраси гап бўлиб кела оладиган исталган ҳосилада мавжуд бўлиши шарт ва зарур. хўш, ўзбек нутқида қўлланила оладиган гаплардаги юқори даражадаги умумийлик нимадан иборат ва у қандай тикланади? буни аниқлаш учун бир неча ўнлаб гаплар олиниб, улардан носинтактик, яъни алмаштирилса ҳам, ўзгартирилса ҳам, гап моҳиятига дахл қилмайдиган фонетик (гап оҳанги), грамматик (гап бўлаклари учун асос бўлган сўз туркумлари) ҳодисалар, сўзловчининг коммуникатив нияти (ифода мақсади: дарак, сўроқ, буйруқ), эмоционал жиҳатлар (гапдаги ҳис-ҳаяжон), гап бўлаклари таркиби (йиғма, ёйиқ, аналитик бўлаклар), шахснинг тавсифи кабилар гапнинг зотини қоронғилаштирувчи ўзга ҳодисалар, тажаллилар сифатида гап таркибидан четлаштирилади. шунингдек, тажаллилардан холи қилинган чексиз қолиплардаги фарқлар эътибордан соқит қилиниб, умумийликлар сақлаб қолинаверади. демак, гап лсқсини тиклаш (аниқлаш) икки босқичда амалга оширилади: 1. носинтактик ҳодисаларни четлаштириш. 2. фарқларни соқит қилиш - айнанликларни ажратиш. қуйидаги гаплардан дастлаб …

ига киритилса ҳам, синтактик қурилишига путур етказмайди (масалан, сўроқ олмошлари, юкламалар). демак, биринчи гапдаги буйруқ, иккинчи ва тўртинчи гаплардаги сўроқ ва учинчи гапдаги дарак маънолари мантиқий категориянинг ушбу гапларда намоён бўлган зарралари- гапларнинг синтактик табиатига дахлдор бўлмаган ўзга, бегона ҳодисанинг тажаллисидир. 2.модал маънолар. сўзловчининг ўз фикрига муносабатини ифодаловчи модал маънолар ҳам гапнинг синтактик қурилишига таъсир қилмайди. масалан, шалола келган, шалола келгандир, шалола келди, шалола, албатта, келди гапларининг биринчисида сўзловчининг фикрга бетараф муносабати, иккинчисида гумонсираш, учинчисида аниқлик, тўртинчи гапда фикрнинг қатьийлиги намоён бўлган. бундаги бирор гапдан англашилган сўзловчининг муносабати иккинчи бир гапга кўчирилса ҳам, гапларнинг синтактик табиати ўзгармасдан қолаверади. юқорида келтирилган тўртта гапнинг биринчисида қатьийлик (шавкат уйга борсин), иккинчисида ноаниқлик (қайлардасан, севикли эркам), учинчисида афсус (ғурбат ахтарганга ғурбат экан бу дунё), тўртинчисида гумон (сен ҳам уни севасанми?) каби маънолар носинтактик ҳодисалар сифатида намоён бўлган. 3.гап бўлакларининг ифодаланиш хусусиятлари. гап бўлакларининг қандай сўз билан ифодаланганлиги лексик ҳодисаларнинг гапда воқеланган (тажаллиланган) кўринишидир. масалан, …

масалан, қайлардасан, севикли эркам гапидаги ундалма (севикли эркам), шавкат, сўзсиз, ваъдани уддалайди гапидаги кириш сўз (сўзсиз), табибнинг таъбирича,бу дардга даъво йўқ эмиш гапидаги кириш бирикма (табибнинг таъбирича), шоир (мен уни илгари кўрмаган эдим) риндона ижодкор сифатида таассурот қолдирди гапидаги киритма (мен уни илгари кўрмаган эдим) ана шундай носинтактик ҳодисадир. 5.ажратилган бўлаклар ажралмиш бўлакларнинг маъносини муайянлаштирувчи восита бўлганлиги боис, у ўзига тегишли бўлакни мазмунан тўлдиради. шу билан бирга, гап структурасини кенгайтиради. ажратилган бўлаклар изоҳланаётган, тўлдирилаётган бўлак билан биргаликда ҳоким узвга тобеланади: 1. а) у сойда, қўш ёнғоқнинг тагида, қорга кўмилиб узоқ турди - [эгақҳолқҳолқкесим]. б) у сойда қорга кўмилиб узоқ турди - [эгақҳолқҳолқкесим]. 2. а)ошпазнинг, маматқуловнинг, қўли ширин экан - [аниқловчиқэгақкесим]. б) ошпазнинг қўли ширин экан -[аниқловчиқэгақкесим]. демак, ажратилган бўлаклар гарчи интонацион алоҳидаликка, мустакилликка эга бўлса-да, изоҳланмиш, тўлдирилмиш билан бир бутун ҳолда гап структурасидан ўрин олади. 6.навбатдаги мураккаблаштирувчи восита уюшиқ бўлаклар бўлиб, уюшган барча сўзлар гап структурасидан битта узв сифатида ўрин …

нингдек, бу гап бўлагининг биттаси, гоҳ иккитаси ёки учтасининг ва ҳ. туширилган ҳолдаги кўринишлари комбинациясидан юздан ортиқ қолиплар тузиш мумкин бўлади. бизнинг олдимизда эса гапнинг нисбатан энг юқори ва умумий қолипини тиклаш вазифаси турибди. демак, келтирилган гап қолипларидаги фарқлардан воз кечиб, умумийликларни сақлаш асосида қолипни тиклашнинг иккинчи босқичини амалга оширишимиз лозим. қолипни тиклашнинг иккинчи босқичида юқорида носинтактик - гапнинг лисоний қурилишига таъсир этмайдиган тажаллилардан холи қилинган [эга қ кесим], [эга қ тўлдирувчи қ кесим], [эга қ тўлдирувчи қ ҳол қ кесим], [аниқловчи қ тўлдирувчи қ ҳол қ кесим] қолипларидаги фарқлар назардан соқит қилинади. натижада ягона умумийлик сифатида кесим унсури ажралиб чиқади. кесим эса ҳар доим мустақил сўз ва кесимлик шаклларидан иборат бўлганлиги боис уни шартли равишда «атов бирлигиқкесимлик қўшимчаси» ёки [wpm] (w-инглизча word, pm эса предикат ва маркер сўзларининг бош ҳарфларидир) шартли белгиси билан белгилаймиз. [wpm] содда гапларнинг энг умумий белгиси бўлиб, у барча содда гапларда воқеланади. бошқа гап бўлакларининг …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "гап лисоний сатҳда"

1405919389_56981.doc мавзу: лисоний сатщда гап былаклари гап лисоний сатҳда режа: 1. гап лсқси ва унинг тикланиши 2. лисоний сатҳда гап бўлаклари 3. кесимлик категорияси 4. кесим 5. ҳол 6. тўлдирувчи 7. аниқловчи гап лсқси ва унинг тикланиши лисоний сатҳда нутқий гапларнинг энг умумий ва бошқа лисоний бирликлардан фарқли жиҳатларини ўзида мужассамлаштирган лисоний синтактик қолиплар ўрин олади. бу лисоний синтактик қолип умумий зотий моҳият ҳисобланиб, лисоний умис табиатига эга бўлади ва барча нутқий гапларда хусусийлашган ҳолда намоён бўлади. систем ёндашувда муайян гаплар нутқ ҳодисаси саналиб, уларнинг умумийлиги лсқдир. лсқлар нутқий ҳодиса сифатидаги гапларнинг асосий грамматик ва структур (қурилиш) хусусиятларини ўзида мужассамлаштирган мавҳум қурилма сифатида яшайди. бу гапнинг стр...

Формат DOC, 284,5 КБ. Чтобы скачать "гап лисоний сатҳда", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: гап лисоний сатҳда DOC Бесплатная загрузка Telegram