боғловчисиз қўшма гаплар

DOC 77,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405917870_56958.doc бођловчисиз šœшма гаплар боғловчисиз қўшма гаплар режа: 1. боғловчисиз қўшма гаплар бўйича назарий маълумот. 2. пайт муносабатини ифодаловчи боғловчисиз қўшма гаплар. 3. қиёслаш муносабатини ифодаловчи боғловчисиз қўшма гаплар. 4. изоҳлаш муносабатини ифодаловчи боғовчисиз қўшма гаплар. боғловчи воситаларсиз бириккан қўшма гапларга мавжуд адабиётларда бир хил таъриф берилади: икки ёки ундан ортиқ содда гапларнинг ўзаро грамматик боғловчилар ёрдамисиз бирикувидан тузилган қўшма гаплар боғловчисиз қўшма гаплар бўлади (œзбек тили грамматикаси, 1976, 300). яна бундай гапларнинг табиати тўғрисида шундай дейилади: «... бундай содда гапларнинг структураси лексик, морфологик, синтактик параллеллик бўлади. бу ҳол гапда эга ва кесимларнинг бир хил шаклда бўлишида, антоним эгаларнинг ва бир хил шаклдаги кесимларнинг келишида, антоним аниқловчилар ва бир хил бўлакларнинг такрорланишида кўринади» (œзбек тили грамматикаси, 1976, 300). шуни таъкидлаш лозимки, икки бош бўлакли қўшма гап сатҳида ёки бир бош бўлакли қўшма гап сатҳида бўлмасин, улар компонентларининг боғловчисиз ҳам ўзаро алоқада бўлиши боғловчиларнинг қўшма гаплардаги роли масаласини қайта кўриб чиқиш …

оғловчисиз қўшма гапларнинг баъзилари ҳозирги замон боғланган қўшма гаплари учун, баъзилари ҳозирги замон эргаш гапли қўшма гаплари учун асос бўлади, айримлари эса, маълум ўзгаришлар билан ҳозир ҳам қўлланади (абдураҳмонов ђ., 1974, 12). демак, илк даврларда боғловчилар қўлланилмаган экан, шаклий воситаларсиз ҳам содда гаплар ¢заро боғланган экан, кейинги даврларда уларнинг қўшма гап таркибида келиши шаклий равонликни, турли модалликни ифодалаш учун, дейишга асос бор. ђ.абдураҳмонов тўғри таъкидлаганидек, боғловчисиз қўшма гапларни ташкил этган қисмлар орасидаги семантик муносабатлар қуйидаги йўллар билан ифодаланган: 1. турли интонация; пауза; 2. гап бўлаклари ва гапларнинг ўринлашиши; 3. айрим гап бўлаклари (асосан, олмош ва феъл билан ифодаланувчи) нинг семантикаси; 4. айрим гап бўлакларининг такрори. бунда олмошларнинг роли каттадир (такрорланган бўлак гапларни семантик жиҳатдан боғлайди); 5. қўшма гап қисмлари орасидаги семантик муносабатни конкретлаштириш учун айрим лексик элементлар (анда, ани, ул фурсатда, ул жиҳатдин) қўлланади (абдураҳмонов ђ., 1974, 13). бу фикрлар боғловчилар воситасида боғланган қўшма гапларга ҳам тааллуқли эканини юқорида кўриб …

µрµб-мен, «хамса» панжасыға панжа уруб-мен (мл 120). мазкур мисолдаги денотатлар бирин-кетин содир бўлмоқда. биринчи денотат (бу тјрт деван авазасыны рубъи м¡скµнг¡ йеткµрµб-мен)нинг тугаши билан иккинчи денотат («хамса» панжасыға панжа уруб-мен) содир бўлмоқда. бу гаплар орасида мустаҳкам ички боғланиш мавжуд. иккинчи денотатнинг юзага келиши биринчи денотатнинг бажарилиши билан боғлиқ. гапларнинг позицион жойлашиши ҳам қатъий: биринчи денотатни иккинчи ўринга ўтказиб бўлмайди. демак, семантик жиҳатдан иккинчи денотат биринчи денотатни ўзига тобелаштириб келмоқда. биринчи денотат иккинчи денотатнинг бажарилиш пайтини билдирган. юқорида таъкидланганидек, предикатлар оҳангдошлиги содда гапларнинг боғланишида муҳим восита бўлмоқда. яна бир мисол: булбул бил¡ гул ва шамъ бил¡ парвана арасыда муназара битибдур, анда кјб диққат кјргµзµбтµр (мн 18). ушбу мисолда денотатлар ўзаро пайт муносабатидан ташқари, изоҳлаш муносабати орқали ҳам боғланган. иккинчи денотат биринчи денотатни изоҳлаб ҳам келмоқда, яъни мисолда «булбул бил¡ гул» ва «шам бил¡ парвана» номли сермазмун, мукаммал асарлар ёзди деган тагбилим мавжуд. денотатларнинг ўзаро семантик боғланишида баъзи лексик элементларнинг (мунозара – …

билан оппозицияга киришган. денотатларнинг жойлашиши ҳам қатъий, иккинчи денотатнинг бажарилиши биринчи денотатни тақозо этмоқда. яна бир мисол: бавужудким, самарқандны¦ аълами уламасы эрди, шеър в¡ муаммаға дағы майыл эрди (мн 32). ҳар иккала гапнинг предикати шаклан от кесим орқали ифодаланган. иккала денотатда ҳам субъектга хос бўлган хусусиятлар ифодаланмоқда, яъни биринчи денотатда субъектнинг мансаби ифодаланаётган бўлса, иккинчи денотатда субъект фаолияти изоҳланмоқда. денотатларнинг жойлашиши эркин, уларнинг ўрнини алмаштириш мумкин. уларнинг семантик боғланишида дағи лексик элементи муҳим роль ўйнамоқда. дағи лексемаси иккинчи денотат билан биринчи денотатнинг семантик алоқасини таъмин этмоқда. дағи лексемаси «œзбек тилининг изоҳли луғати»да «такроран, қайтадан, янгидан, яна, бундан ташқари, бунинг устига» каби маъноларни англатиши айтилади (œзбек тилининг изоҳли луғати, 1981, 482). демак, дағи – яна фикрнинг ҳали тугалланмаганлигини, иккинчи денотат биринчи денотатнинг мантиқий давоми эканлигини англатган. бундан шундай хулоса чиқариш мумкинки, дағи лексемаси иштирок этган боғловчисиз қўшма гапларда мустаҳкам семантик боғланиш мавжуд бўлади. навоий асарларида равишдош шакли мустақил предикат бўлиб кела …

рсатиш ёки қўшимча маъно ифодалашдир. мисол: тилаб берг¡нни ҳам сахадын йирақ бил, ибрам бил¡ берг¡ндин берм¡г¡нни йахшырақ бил (мқ 112). мисолдаги икки лексема (тилаб беришлик ва ибром била беришлик) семантикаси ўзаро қиёсланмоқда, яъни сўрагандан сўнг беришлик ҳам «ибром» (қистаб туриб олиш билан беришлик) ҳам сахийликдан йироқ бўлган нарсалар. иккала тушунча ўзаро қиёсланган ҳолда инсон мана шундай хислатлардан йироқ бўлиши лозимлиги уқтирилади. бировдан бирор нарса сўраб олинганда ёки қисташ орқали олинганда, турли норозилик, келишмовчилик келиб чиқади. аввало, сўрагунча бировга бир нарса бермаслик, хасислик мардлар иши эмас. демак, ушбу мисол асосида «доно ҳеч қачон нодон саҳоватига муҳтож бўлмасин» деган тагтаълим мавжуд. яна бир мисол: бирт¡ јтм¡кни икки бјлµб йармини бир ачға берг¡нни сахий де, јзи йем¡й барини муҳтажға берг¡нни ахий де (мқ 162). мазкур мисолда ҳам икки денотатив воқеа ўзаро қиёсланмоқда. гапларнинг семантик боғланишида ярмини - барини, оч – муҳтожға, сахий – ахий лексемалари муҳим роль ўйнаган. бир майизни икки бўлиб, ярмини …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "боғловчисиз қўшма гаплар"

1405917870_56958.doc бођловчисиз šœшма гаплар боғловчисиз қўшма гаплар режа: 1. боғловчисиз қўшма гаплар бўйича назарий маълумот. 2. пайт муносабатини ифодаловчи боғловчисиз қўшма гаплар. 3. қиёслаш муносабатини ифодаловчи боғловчисиз қўшма гаплар. 4. изоҳлаш муносабатини ифодаловчи боғовчисиз қўшма гаплар. боғловчи воситаларсиз бириккан қўшма гапларга мавжуд адабиётларда бир хил таъриф берилади: икки ёки ундан ортиқ содда гапларнинг ўзаро грамматик боғловчилар ёрдамисиз бирикувидан тузилган қўшма гаплар боғловчисиз қўшма гаплар бўлади (œзбек тили грамматикаси, 1976, 300). яна бундай гапларнинг табиати тўғрисида шундай дейилади: «... бундай содда гапларнинг структураси лексик, морфологик, синтактик параллеллик бўлади. бу ҳол гапда эга ва кесимларнинг бир хил шаклда бўлишида, антоним эгалар...

Формат DOC, 77,0 КБ. Чтобы скачать "боғловчисиз қўшма гаплар", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: боғловчисиз қўшма гаплар DOC Бесплатная загрузка Telegram