гап. гап нутқий сатҳда

DOC 78,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405919169_56976.doc мавзу: гап гап. гап нутқий сатҳда режа: 1. гап коммуникатив нутқий бирлик сифатида 2. гапда шакл ва мазмун муносабати гап коммуникатив нутқий бирлик сифатида тилдан фойдаланиш фикрни шакллантириш ва баён қилишдан иборат. бу эса гап орқали амалга ошар экан, демак, тил яхлит вужуд сифатида синтаксисда намоён бўлади. гап – кишиларнинг бир-бирига фикр, ахборот узатиш учун ишлатадиган асосий бирлик, фикр ифодалашнинг энг оддий ва типик кўриниши. у сўзловчи учун фикр ифодалаш ва ахборот узатиш, тингловчи учун ахборот қабул қилиш воситаси. киши онгидаги фикр тушунчалар асосида тикланади. фикр нутқда гап сифатида юзага чиқади. фикр тушунчадан ташкил топганлиги каби гап ҳам тушунчанинг шакли саналган сўз ва сўз бирикмаларидан тузилади. гапнинг ташкил этувчилари – сўз (ибора ҳам), грамматик шакл ва сўз бирикмалари. тилнинг асосий вазифаси – кишилар мулоқотида восита бўлиб хизмат қилиш. ахборот узатиш ва қабул қилиш воситаси бўлиш – тилнинг коммуникатив моҳияти. коммуникация жараёни учун жамоа зарур. аниқроғи, муайян тилда ахборот узатиш …

алланганлик – гапнинг кесимлик кўрсаткичлари билан шаклланганлиги ва тугал оҳангга эгалиги. гап кесимга эга бўлмасдан тугал фикр ифода эта олмайди. масалан, чиройли китоб бирикувида сўзловчи назарда тутган ахборот юзага чиқмаган, чунки унинг китоб ҳақида нима демоқчилиги ҳали айтилмаган. шу боис мазкур қурилма фикрни ифодалайдиган қурилманинг асосий шакли – кесимликдан холи. тўғри, чиройли китоб бирикмасида китобнинг хусусияти ҳақида ахборот бордек, аммо у сўзловчининг асосий мақсади бўлган ахборот эмас, балки у иккинчи даражали ахборот, асосий планда гапнинг якунидан англашиладиган китобнинг, дейлик, борлиги, сотилганлиги ёхуд йўқолганлиги ҳақидаги ахборот ётади. демак, гапдан англашилган фикр дейилганда, ундаги асосий ахборот тушунилади. бошқа ёрдамчи, асосий бўлмаган ахборотлар унинг юзага чиқишида восита бўлиб хизмат қилади. (тўлиқсиз гапларда синтактик тугаллик бўлмаса ҳам, фикр англашилаверади. улардаги синтактик тугаллик контекстдан ёки нутқ вазиятидан маълум бўлиб туради). синтактик тугаллик синтактик ўрин билан ажралмас ҳолда, яъни луғавий бирлик кесимлик шаклида бўлишининг ўзи уни гап сифатида қарашга асос бўла олмайди. масалан, айтдим деганинг нимаси? …

биргаликдаги ҳаракати кўзга ташланади. гап учун луғавий ва морфологик омил ҳамкорлиги етарли эмас. унинг учун синтаксиснинг хос омили - синтактик ўрин зарур бўлади. синтактик ўрин эса қурилманинг ўзига хос тугал оҳанг билан намоён бўлишини тақозо қилади. бундан кўринадики, фонетик омил синтактик тугалликка якун ясайди. демак, гапда тилнинг барча сатҳлари - лексик, морфологик, синтактик ва фонетик сатҳлар яхлит вужуд сифатида намоён бўлади, воқеланади. қуйида уларнинг ҳар бирига бир бутунликнинг бўлаклари сифатида алоҳида-алоҳида тўхталамиз. гапнинг шаклланишида лексик омил. фикр тушунчаларсиз бўлмагани каби нутқий гап асосида ҳам, аввало, сўз ётади. зеро гап асосидаги атов бирлиги – воқеланган лексема. лексеманинг гуруҳланишида ҳам етакчи омилдан бири сифатида уларнинг синтактик имконияти ётиши бежиз эмас. шу боисдан тилшуносликда гап бўлаклари ва сўз муносабати устувор масаладан бири. гап бўлаклари турли мустақил сўз туркуми билан ифодаланаверади. бироқ ҳар бир гап бўлаги учун маълум бир сўз туркуми кўпроқ хосланган бўлади – семантик ва грамматик хоссалари билан маълум бир гап бўлаги …

ўзнинг қайси туркумга хослигини белгилашда унинг қайси гап бўлаги вазифасида келиши нисбий, барқарор бўлмаган асос вазифасини ўтайди. гапнинг шаклланишида морфологик омил. гапни сўз, сўз бирикмасидан фарқловчи белги унинг махсус морфологик кўрсаткичи – кесимлик қўшимчалари билан шаклланганлиги. зеро энг «кичик» гап –морфологик шаклланган атов бирлиги. мисоллар: ўқитувчиман. ишладим. бу «кичик» гаплар атов бирлиги (ўқитувчи, ишла) дан маҳрум этилса, бу ўз ҳолича ҳеч қандай қиймат касб этмайдиган морфологик шакл – [-дим] қолади. бироқ мазкур гаплар морфологик шаклдан ажратилса, тилнинг бошқа сатҳи бирликлари (сўз, сб) дан фарқланмай қолади. демак, кесимлик шакли гапда асосий синтактик вазифа – кесимни шакллантиришга ихтисослашган шакл. воситасиз тўлдирувчи вазифасидагина келиш тушум келишиги шакли учун қанчалик қатъий ва хусусий бўлса, келай, ўқитувчиман каби нутқий бирликлардаги морфологик шакллар учун кесимни шакллантириш ҳам шундай. кесимлик шаклининг бошқа морфологик шакллардан фарқи – унинг бир неча ички категорияларнинг қоришишидан ҳосил бўладиган мураккаб табиатга эгалиги. аниқроғи, кесимлик категорияси кесим вазифасини биргаликда қарор топтирувчи – шахс-сон, …

тугаллиги оҳанг жиҳатидан ҳам тугаллик ва яхлитликни тақозо қилади: тугалланган оҳанг фикрнинг ва синтактик қурилишнинг тугаллигини билдириб туради. зеро гап ва гап бўлмаган нутқий ҳодиса (сўз, сб) ларнинг муҳим фарқларидан бири ҳам тугал бўлмаган оҳангга эга бўлиши. масалан: 1.келган ўқувчи. 2.келган – ўқувчи. бу нутқий ҳодисанинг биринчисида оҳанг кўтарилувчи, иккинчисида эса тушувчи. кўринадики, биринчи ҳосила аниқловчи-аниқланмиш типидаги бирикма бўлиб, у фикр англатмайди ва бу унинг тугал бўлмаган оҳанг билан айтилишини талаб қилади. иккинчи ҳосила (келган бола) ҳам таркиби жиҳатдан олдинги ҳосилага ўхшайди, лекин таркибида кесимлик шакли ва маъноси борлиги учун тугал оҳанг билан айтилади. шу боисдан биринчи қурилма очиқ, якунланмаган, иккинчиси ёпиқ ва тугалланган. бир сўзнинг ўзи ҳам гоҳ тугал, гоҳ тугалланмаган оҳанг билан айтилиши мумкин. қиёсланг:1.қиш. 2.қиш ... демак, сўз ёки бирикма фикрий, синтактик ва оҳанг жиҳатидан тугалликка эга бўлиб, гап тусига киради. оҳанг нафақат гапнинг тугалланганлигини, балки гапнинг турли типини белгилашда ҳам муҳим. мисол сифатида бир сўзни олайлик. …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "гап. гап нутқий сатҳда"

1405919169_56976.doc мавзу: гап гап. гап нутқий сатҳда режа: 1. гап коммуникатив нутқий бирлик сифатида 2. гапда шакл ва мазмун муносабати гап коммуникатив нутқий бирлик сифатида тилдан фойдаланиш фикрни шакллантириш ва баён қилишдан иборат. бу эса гап орқали амалга ошар экан, демак, тил яхлит вужуд сифатида синтаксисда намоён бўлади. гап – кишиларнинг бир-бирига фикр, ахборот узатиш учун ишлатадиган асосий бирлик, фикр ифодалашнинг энг оддий ва типик кўриниши. у сўзловчи учун фикр ифодалаш ва ахборот узатиш, тингловчи учун ахборот қабул қилиш воситаси. киши онгидаги фикр тушунчалар асосида тикланади. фикр нутқда гап сифатида юзага чиқади. фикр тушунчадан ташкил топганлиги каби гап ҳам тушунчанинг шакли саналган сўз ва сўз бирикмаларидан тузилади. гапнинг ташкил этувчилари – сўз (ибора ҳам...

Формат DOC, 78,0 КБ. Чтобы скачать "гап. гап нутқий сатҳда", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: гап. гап нутқий сатҳда DOC Бесплатная загрузка Telegram