yordamchi so’zlar

DOC 115.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405849482_56817.doc yordamchi so’zlar rеjа: 1. leksemalarning ma’noviy tasnifidagi “ma’noviy nomustaqillik” belgisi tushunchasi. 2. yordamchi so’zlarning “oraliq uchinchi” tabiatiga egaligi. 3. yordamchi so’zlarning shakliy xususiyatlariga ko’ra turlаri. 4. ko’makchi. 5. bog’lovchi. 6. yuklama. leksemalarning ma’noviy tasnifidagi “ma’noviy nomustaqillik” tushunchasi. barchaga ma’lumki, leksik sath birliklari ikki katta guruhga bo’linadi: mustaqil so’zlar va yordamchi so’zlar. bular orasidagi zidlanishni ma’noviy va vazifaviy nomustaqillik tashkil etadi. bu ziddiyat belgisiga ko’ra yordamchi so’zlar belgili, mustaqil so’zlar esa belgisiz a’zo mavqeini egallaydi. yordamchi so’zlar hech qachon mustaqil qo’llanmaydi, bog’liq qurshovlardagina kela oladi. mustaqil so’zlar esa mustaqil qo’llanilish va ma’no ifodalash qobiliyatiga egadir. leksemalarning ma’noviy tasnifida ilk bosqich belgisi “ma’noviy mustaqillik” emas, “ma’noviy nomustaqillik” bo’lishining sababi mustaqil leksemalarning bu belgiga nisbatan betarafligidir. chunonchi, katta guruhni tashkil etuvchi atoqli otlar (temir, anor, gavhar) guruhida, mavhum otlarda mustaqil ma’noning mavjudligi kishini shubhaga soladi. mustaqil so’zlarda “ma’noviy mustaqillik” belgisi shartlidir. assimilyatsiya tilshunos-likda boshqacha, biologiyada esa tamoman o’zgacha talqin etiladi. loy adabiy …

i tufayli ularning guruhiga o’ta olmaydi. yordamchi so’zlarning “oraliq uchinchi” tabiatiga egaligi. tilshunoslikda yordamchi so’zlarning leksemalar va qo’shimchalar orasida “oraliq uchinchi” bo’lib, ham leksemalar, ham grammatik morfemalar xususiyatini o’zida mujassamlash-tirishi aniqlangan. ular shaklan leksema, mazmunan qo’shim-chadir ( qiyos: kitobni akamga/akam uchun oldim.) shu tufayli bo’lsa kerak, til tizimida yordamchi so’zlarning o’rni turlicha baholanadi ( ayrim olimlar ularni qo’shimchalarga, ayrimlari nutq bo’lakchalariga, ba’zilarini yordamchi so’zlarga nisbat beradilar. yordamchi so’zlarning so’zmi, qo’shimchami yoki mustaqil so’zlarning yordamchi so’zlar bilan bog’lanishi so’z birikmasimi ekanligi hanuzgacha munozara mavzui bo’lib qolmoqda. chunki yordamchi so’zlar guruhi ichida shunday birliklar borki, ular ham “ma’noviy mustaqillik”, ham “ma’noviy nomustaqillik” xususi-yatiga ega (ot+ko’makchilar, yordamchi va ko’makchi fe’llar). chunonchi, “tortib” mustaqil so’z sifatida ravishdosh kabi qo’llaniladi: baliq qarmoqni bir tortib, qochib ketdi. shu so’z farhod tog’idan tortib shirin yayloviga qadar sirdaryo bo’ylab tizilib ketgan etmish ming xalq bu sovuqlarni pisand qilmaydi (oyd.) gapida yordamchi so’z vazifasida kelgan. tortib mustaqil va yordamchi …

r, ot ko’makchilar, fe’l ko’makchilarda…); v)ko’pincha ularning mustaqil so’zlarga yaqinlashishi, ulardan kelib chiqishi. yordamchi so’zlarning grammatik morfemalarga o’xshash tomoni ularning morfemalar kabi mustaqil nominativ funksiya bajarmasligi (ammo, va, sayin, kabi), qo’shimchasimon shaklda bo’lishi (-u, -yu, -da; -ki (-kim); -dek (-day), -cha) va boshqalar. biroq yordamchi so’zlarning grammatik morfemalardan farqli tomoni shundaki: 1) ular gap bo’lagi, so’z birikmasi, gap sathida sintaktik xarakterdagi vazifa bajaradi. bu xususiyat ko’makchilar uchun xos. chunonchi, 1. yaxshi bilan yursang etarsan murodga, yomon bilan yursang qolarsan uyatga (maq.) 2. to’lqinlarning kuchli na’rasi, yulduzlarga qadar etardi. (uyg’.) 2) gap bo’laklari yoki gaplarni o’zaro bog’laydi. bunday funksiyada, asosan, bog’lovchilar va yuklamalar keladi: 1. xonaga baland bo’yli, biroq oriqqina yigit salom berib kirdi. (s.a) 2.saida bu gapni aytdi-yu, chiqib ketdi. (s.ahm.) 3) so’roq, inkor va sh.k. gap ma’nolarini ifodalashga xizmat qiladi (yuklamalar). yordamchi so’zlar mustaqil so’zlar va so’z-gaplar оralig’ida «оraliq uchinchi» maqоmini оladi. o’z navbatida, yordamchi so’zlar ham o’z ichida …

ish mumkin. qo’shimchasimon yordamchi so’zlar shaklan qo’shimchaga o’xshaydi, ammo yordamchi so’zlarning vazifasini bajaradi. chunonchi, 1.po’latdek (kabi) dadil bir yigit bu ishdan hayiqsa, uyat bo’ladi. (o.muх.) 2.shu payt o’g’ilchasi eshikdan yugurib keldi-da (va), dadasining quchog’iga otildi. (oyb.) 3.bazmga gulnoragina (faqat) kelmadi. (s.ahm) sof ko’makchilar sirasiga avvaldan ma’lum uchun, bilan, sari, qadar, kabi, singari, sayin, orqali so’zlari; sof bog’lovchilar sirasiga va, hamda, ammo, lekin, biroq, balki, yo, yoxud, go’yo, agar, basharti kabilar; sof yuklamalar qatoriga xuddi, faqat, axir, hatto, naq, atigi so’zlari kiradi. nisbiy yordamchi so’zlar atamasi ostida boshqa turkumga mansub bo’lgan so’zning yordamchi vazifasida qo’llanilishi (old, orqa, avval, bo’ylab, boshlab…) yoki tabiatida “shakldoshlik” mavjud bo’lgan birliklar tushuniladi. masalan, “yolg’iz” sifat turkumiga oid so’z yuklama o’rnida (yolg’iz senga suyanaman) ishlatiladi. yoki vaqtida yomg’ir yog’adi, vaqtida qor gapida vaqtida so’zining vazifasi bog’lovchilarga yaqindir. bunga o’xshash misollar nutqimizda ko’p uchraydi. yordamchi so’zlarning shakliy xususiyatlariga ko’ra turlarini quyidagi jadvalda umumlashtirish mumkin: 6-jadval yordamchi so’z turi …

g’i, “oraliq hodisa” xususiyatiga ega bo’lgan ko’makchi-bog’lovchi, bog’lovchi-yuklamalarning mavjudligi. masalan, bilan, deb, deya kabilar ko’makchi-bog’lovchilardir. ushbu ko’makchilarning bog’lovchi vazifasida kelishi ancha keng tarqalgan hodisadir. ammo lekin bu ishni paysalga solish yaramaydi gapida bog’lovchi-yuklama qo’llanilgan, ya’ni ammo bog’lovchisi kuchaytiruv yuklamasi vazifasida kelgan. bugungi kunda yordamchi so’zlarni har tomonlama o’rganish, ularni lisoniy tahlil qilish ishlari tilshunosligimizda davom etmoqda. ko’makchilar yordamchi so’zlarning bir ko’rinishi sifatida. turkiy tillarda (jumladan, o’zbek tilida ham) ko’makchilar ko’p yillardan buyon tilshunoslarning tekshirish manbai bo’lib kelmoqda. o’zbek tilidagi ko’makchilarga birinchi bo’lib mukammal ta’rifni a.n.kononov bergan: “ko’makchilar shunday bir gruppa so’zlarki, ular ot bilan yoki ob’ekt bilan predikat orasidagi qurol – vosita, maqsad, sabab, payt, masofa, yo’nalish, o’xshatish kabi munosabatlarning yaratilishida xizmat qiladi”. sh.shoabdurahmonov ham o’zining “yordamchi so’zlar” asarida ko’makchilarga xuddi shunday ta’rif bergan: “ko’mak-chilar ob’ektning ob’ektga yoki ob’ektning predikatga bo’lgan turli grammatik munosabatlarini ko’rsatuvchi yordamchi so’zlardir”. darhaqiqat, ko’makchilar orasidagi tobe munosabatni ifodalash va kelishik ma’nolarini aniqlash, to’ldirish uchun xizmat …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "yordamchi so’zlar"

1405849482_56817.doc yordamchi so’zlar rеjа: 1. leksemalarning ma’noviy tasnifidagi “ma’noviy nomustaqillik” belgisi tushunchasi. 2. yordamchi so’zlarning “oraliq uchinchi” tabiatiga egaligi. 3. yordamchi so’zlarning shakliy xususiyatlariga ko’ra turlаri. 4. ko’makchi. 5. bog’lovchi. 6. yuklama. leksemalarning ma’noviy tasnifidagi “ma’noviy nomustaqillik” tushunchasi. barchaga ma’lumki, leksik sath birliklari ikki katta guruhga bo’linadi: mustaqil so’zlar va yordamchi so’zlar. bular orasidagi zidlanishni ma’noviy va vazifaviy nomustaqillik tashkil etadi. bu ziddiyat belgisiga ko’ra yordamchi so’zlar belgili, mustaqil so’zlar esa belgisiz a’zo mavqeini egallaydi. yordamchi so’zlar hech qachon mustaqil qo’llanmaydi, bog’liq qurshovlardagina kela oladi. mustaqil so’zlar esa mustaqil qo’llanil...

DOC format, 115.0 KB. To download "yordamchi so’zlar", click the Telegram button on the left.

Tags: yordamchi so’zlar DOC Free download Telegram