son haqida umuiy tushuncha.

DOC 52,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405761411_56566.doc reja: 1. son haqida umuiy tushuncha. 2. sonning ma’no turlari va ularning hosil qilinishi. 3. eski o‘zbek tilida sonlarga xos bo’lgan fonetik xususiyatlar. 4. sonning tuzilish jihatdan turlari. 5. numerativ so'zlar. sanoq sonlar. eski o’zbek tilida sanoq sonlar kishi narsa hamda hodisalarning sanog’ini bildirgan, sanoq sonlarning birlik, o’nlik, yuzlik, minglik va boshqa formalari qo’llangan. sanoq sonlar sodda va murakkab formalar orqali ifodalangan arab, fors-tojik, hind tillaridan o’zlashgan sanoq sonlar ham uchraydi. eski o’zbek tilida qadimgi turkiy tildagiga nisbatan sonlar jiddiy o’zgarishga uchragan emas, lekin o’ziga xos tizim hosil qilgan. ayniqsa, murakkab sonlar hozirgi normalarga yaqinlashgan. bu davr tilida to’rt yigirmi (14), alti' yelig (46), otuz artuqi' uch (33) kabi murakkab sonlar qo’llanishdan chiqqan. sodda sanoq sonlar eski o’zbek tilida tanglay garmoniyasi talabiga ko’ra qattiq va yumshoq variantlarda qo’llangan.sodda sanoq sonlar quyidagicha ko’rinishga ega: bir soni, asosan, yumshoq talaffuz qilingan: bir biriga qati’la berdilar (sh.tar.). biri biriga baqmay (bn). xviii …

onetik variantda istifoda etilgan: yigirma (bn); yigirmi (nav. mn)g' igirmi (sh. tar.).yelik soni tarkibidagi -l undoshi dastlab ikkilanmagan, keyinchalik geminasiyaga uchrab, tashdid orqali ifodalangan: yelik (nav. mn), yellik (bn). xv—xix asrlarga oid yozma manbalarga arab, fors-tojik hamda hind tillaridan ba'zi sanoq sonlar o’zlashgan, o’zlashgan sanoq sonlar o’z formalarida qo’llangan. fors-tojikcha: sadhazar (lutf.); du bara (muq.)- hindcha lak soni xvi—xix asrlarga oid yozma manbalarda qo’llangan: yuz mi'nni' lak derlar (bn); mi'n lak somni' (muq.)- «boburnoma»da hindcha ko’rur — (o’n million), arb (bir milliard,padam (milli-trillion), san (eng yuqori sanoq son) sanoq sonlari qo’llangan. dona sonlar. xv—xix asrlarga oid yozma manbalarda dona sonlar ifodalovchi formalar kam rivojlangan, dona sonlar vazifasini sonning turli formalari bajargan. navoiyning «mahbubul qulub», «sab'ai sayyor», «shayboniynoma» asarlarida bir, ikki sanoq soniga -ta affiksi qo’shilib dona son hosil bo’lgan birta yarmag’ ikki bo’lub (nav. mq); birta o’pmakni iki bo’lyb (nav.mq,). xix asrlarga oid yozma manbalarda sanoq sonlar dona sonlar ma'nosida …

$srlarga oid yozma manbalar tilida tartib sonlar asosan sanoq sonlarga affikslar qo’shilishi orqali hosil qilingan. arab, fors-tojik tillaridan o’zlashgan sonlar leksik-semantik usul bilan ham tartib son ma'nosini anglatgan, ba'zan o'zlashgan tartib sonlar formasi) ham qo’llangan. i'ichi\'inchi\yunchi'\nchi’\nchi affiksi variantlari asosida tartib sonlar hosil qilish keng qo’llangan. -i’nchi’\inchi\\yunchi\ynchi affiksi undosh tovushlar bilan tugagan sanoq sonlarga, unli tovush bilan tugagan sanoq sonlarga –nchi\nchi' affiksi varianti qo’shilgan: ikkinchi, yetinchi, ychynchi, to’rtynchi, alti'nchi', onunchi'. tartib sonning birinchi formasi sostavli tartib sonlar tarkibida uchraydi: yigirmi birinchi fasl (nav.mk,); birinchi maqalat (nav.h.a). -lanchi'(la-\nchi'),-lanchi(la-\nchi) affiksi sanoq sonlarning qattiq, yumshoqligiga ko’ra qo’shilib, tartib sonlar hosil qilgan, bu affiks bilan tartib son hosil qilish alisher navoiyning «mahbubul qulub» asarida uchraydi, xvii asrdan boshlab -lanchi', -lanchi affiksi orqali tartib son hosil qilish kengaygan : alti'lanchi' fasl (nav.mk) sekizlanchi fasl (nav.mk), yetilanchi arqada (sh. tar.), beshlanchi og’li' (sh. tar). avval so’zi birinchi tartib soni ma'nosida qo’llangan: ul avval qi'ldi'' gul vasfi'ni' ag’az …$

$hosil qilish xiv asr yodgorliklarida faolroqdir : ular yetegy, men yalg’uz (rabg’.), ...uchagysi tyn sari'g’a bardi'lar . -av\av affiksi orqali jamlovchi sonlar yasalishi xv-xix asrlar yozma obidalarida xarakterli bo’lgan: ikav (nav.ss); uchav (nav.fsh); cherikda bir ik av (shn); harut ila marut i k e v (furq). -lay(-lagy\layu\lay) affiksi «sab'ai sayyor», «boburnoma» asarlarida ayrim o’rinlarda iki soniga qo’shilib, jamlovchi sonlar yasagan: beriban ul nuqudni' i k al a y (nav.ss); i k al ey qorg’an yavi'g’i'g’a (bn). -ale affiksi navoiy, bobur asarlarida sanoq sonlarga qo’shilib jamlovchi sonlar yasagan: ...t 0’r tal asi ( nav.mn), ... bu uchalasi (bn). -(e)vldn (dguldng'dvlen) affiksi ba'zi sanok sonlarga kushilib jamlovchi sonlar yasagan: ikdvldn sachto'lar (lutf.)- shama sonlar. xv— xix asrlarda bitilgan yozma manbalarda chama sonlar analitik, sintaktik usullar bilan hosil qilingan. -cha\cha affiksi sanoq sonlarga qo’shilib, chama sonlar hosil qilgan: ... puz iki yuzcha kishi (nav.h.a); ... yana besh mi'ncha kishi (shn). sanoq sonlarning juft …$

aqsim sonlar ma'nosini anglatgan: ikki gul bargini bir birdan gahi guftara ach (nodira). bir chardevar kam bolsa, o’tuz tishni bir birdin si'ndi'rur (gulx.). bir va ikki sanoq sonlari grammatik ko’rsatkichlarsiz ketma-ket takrorlangan holda taqsim sonlar ma'nosini anglatgan: neki ko’rguzdilar sana bir - bir (nav.ss). agar chun ikki-ikki qol tutub (muq;.)- kasr sonlar. eski o'zbek tilida kasr sonlar sintaktik usul bilan ifodalangan, maxraj hamda surat sonlar asosida hosil bo’lgan, maxraj son sanoq sonlarga chiqish hamda o'rin-payt kelishiklari affikslari qo’shish orqali ifodalangan, surat sonlar sanoq sonlardan iborat bo’lgan, shuningdek, surat sonlar grammatik ko’rsatkichlarni ham qabul qilgan: yurt mali'ni'n ondi'n birini alur (sh.turk.). berurman bolsa yuz jani'mu mi’ndi'n bir hisab aylab (munis). kasr son hosil qilinishida ba'zan maxraj va surat son orasida ayrim bog’lovchilar qo’llangan, grammatik ko’rsatkichlar maxraj son yoki surat songa qo’shilgan, ba'zan maxraj va surat sonlar distant holatlarda uchraydi: yuzdin gar birisiga yetsa (nav.ss). yari'm so’zi ham kasr son ma'nosini anglatgan. …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "son haqida umuiy tushuncha."

1405761411_56566.doc reja: 1. son haqida umuiy tushuncha. 2. sonning ma’no turlari va ularning hosil qilinishi. 3. eski o‘zbek tilida sonlarga xos bo’lgan fonetik xususiyatlar. 4. sonning tuzilish jihatdan turlari. 5. numerativ so'zlar. sanoq sonlar. eski o’zbek tilida sanoq sonlar kishi narsa hamda hodisalarning sanog’ini bildirgan, sanoq sonlarning birlik, o’nlik, yuzlik, minglik va boshqa formalari qo’llangan. sanoq sonlar sodda va murakkab formalar orqali ifodalangan arab, fors-tojik, hind tillaridan o’zlashgan sanoq sonlar ham uchraydi. eski o’zbek tilida qadimgi turkiy tildagiga nisbatan sonlar jiddiy o’zgarishga uchragan emas, lekin o’ziga xos tizim hosil qilgan. ayniqsa, murakkab sonlar hozirgi normalarga yaqinlashgan. bu davr tilida to’rt yigirmi (14), alti' yelig (46), otuz artuq...

Формат DOC, 52,0 КБ. Чтобы скачать "son haqida umuiy tushuncha.", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: son haqida umuiy tushuncha. DOC Бесплатная загрузка Telegram