qadimgi turkiy tilning fonetikasi

DOC 83.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405746327_56444.doc qadimgi turkiy tilning fonetikasi reja: 1. qadimga turkiy tilning fonetik xususiyatlari. unli va undoshlar. 2. singarmonizm. tanglay uygâunligi. lab uygâunligi. tayanch tushunchalar. palatal attraksiya(tanglay uygâunligi) - soâzdagi tovushlarning bir-biriga va qoâshimchalarning oâzakka qatorda va qalin-ingichkalikda moslashuvi. labial attrakiya(lab uygâunligi) - birinchi boâgâindagi unliga keyingi boâgâindagi unlining yoki oâzakdagi unliga qoâshimchadagi unlining lablaning jihatidan moslashishi. yozma yodgorliklarni oârganing har qaysi turkiy tilning tarixiy fonetikasini yoritish uchun ham zarur. turkiy tillar fonetikasiga oid mavjud ilmiy ishlar, turkiy tillarga oid yozma yodgorliklar tilining fonetikasini yoritishda muhim rol oâynaydi. turkiy tillarning tarixiy fonetikasini oârganingda, avvalo, birlamchi choâziq unlilarning grafik na fonologik xususiyatlarini oârganing kerak u n l i lar. qadimgi turkiy tilda sakkizta unli fonema boâlib, ular bir-biridan qatori, tor kengligi, lablaning-lablanmasligiga koâra farq qiladi. bulardln - a, ñ, o, u orqa qator a e, i, b, u old qator ushtilaridir. keng uililar - a, e, o, o; tor unlilar - ñ, i, …

aga tomon kengayib > ga aylangan. qadimgi turkiy tillardagi > unlisi esa hozir torayib, koâpgina turkiy tillarda, jumladan oâzbek tilida birinchi boâgâinda > ga aylangan. misollar: adagâ (oyoq) qagan (xoqon) anda (unda) ara (ora) qara (qora) at (ot) et {et, gosht) ab (ov) eb (uy) ar (alda) er (er) ash (osh) esh (esh) san (son) sen (sen) ð« unlisi lablanmagan, tor va orqa qator; i ham lablanmagan, tor, lekin old qator unlidir. bu ikki unli fonema hozirgi oâzbek adabiy tilida va singarmonizmsiz lahja va shevalarda ð« ning oldinga siljishi natijasida konvergensiyaga uchragan, yaâni bir qism;| (i) ga aylangan. ammo oâzbek tilining singarmonizmli lahja va shevalarida hamda boshqa turkiy tillarda oâz holicha saqlangan.qadimgi (turkiy tilda ham orqa qator ð« bilan old qator i ikki mustaqil fonemadir. yig (yaxshi) yñg (yigâ) gik- (tik-) tñk (tiq-) yil (el) yñl (yil) o unlisi lablangan, keng va orqa qator; b ham lablangan, keng, old qator …

aq m lab-lab, nazal, portlovchi, sanor (shovqinsiz) undoshdir. m undoshi b dan jarangsizligi bilan farq qiladi. bu undosh xamma pozitsiyalarda uchraydi: purum (rum), apa tarqan (unvon), tep (deb). v undoshi, yuqorida aytilganideq faqat uygâur yodnomalarida bor. v faqat soâz oârtasi va oxirida oârxun yodnomalaridagi b oârnida uchraydi: sav (nutk), sevinch (sevinch). s til oldi-tish, sirgâaluvchi, jarangsiz undosh fonema boâlib, qalin (velyar) va ingichka (palatal) variantlariga ega. 3 undoshi s dan faqat jarangliligi bilan farq qiladi. t undoshi s dan faqat portlovchililigi bilan farq qiladi. d undoshi 3 dan faqat portlovchililigi bilan farq qilib, soâz oârtasi va oxirida uchraydi. bodun (xalq) od (zamon). n undoshi d dan sonorligi bilan va nazalligi bilan farqlanadi. demak bu tovush til oldi portlovchi, sonor, nazal, undosh boâlib, soâz boshida kamroq va boshqa pozitsiyalarda koâproq uchraydi. neng (narsa), ana (ona), ben (men). l undoshi n dan yon tovushligi va burnaki emasligi bilan farq qiladi. yon yoki …

l oârta va chuqur til orqa variantlariga ega boâlib, soâz oârtasida va oxirida uchraydi: yangñ (yangi), ang (ong). qadimgi turkiy tilda boâgâiz undosh h yoâq. singarmonizm. singarmonizm deb soâzdagi tovushlarning bir-biriga hamda oâzakka qoâshimchalarning talaffuz jihatdan uygâunlashishiga aytiladi. qadimgi turkiy tilda singarmonizmning ikki qonuni mavjudligi aniq: 1) tanglay uygâunligi yoki palatal attraksiya; 2) lab uygâunligi yoki labial attraksiya tanglay uygâunligi - soâzdagi tovushlarning bir-biriga va qoâshimchalarning oâzakka qatorda va qalin-ingichkalikda moslashuvidir: qagâanqa ( hoqonga) kimke (kimga) ilgeru (oldinga) ogâoâzgâaru (oâgâuzga) barigâ (borish) bilig (bilim) lab uygâunligi - biriichi boâgâindagi unliga keyingi boâgâindagi unlining yoki oâzakdagi unliga qoâshimchadagi unlining lablanish jihatdan moslashuvidir. ishig (ishni) kuchug (kuchni) inim (ukam) kozum (koâzim) elemiz (davlatimiz) sumuz (lashkarimiz) qadimgi turkiy tilda nutqning tovushdan boshqa fonetik boâlaklari, urgâu va intonatsiya hozirgi turkiy tillarnikidek oâzgacha boâlganligini koârsatuvchi dalillar yoâq. singarmonizm hodisasi xozirgi bir guruh turkiy tillarda toâla aks etgan boâlsada, hozirgi bir guruh turkiy tillarda kuchsizroq xususiyatga …

a singarmonizm qonuni tarixan urgâu bilan moslashnb qolgan. turkiy soâzlarda bosh urgâu qaysi boâgâinga tushishi masalasida ham turlicha qarashlar uchraydi, ikkinchi darajali urgâu turkiy soâzlarda qaysi pozitsiyada uchrashi haqida qam turlicha qarashlar mavjud. shuningdek , turkiy tillarda urgâuning tarixan qaysi turlari qoâllanilishi masalalari ham toâla aniklanmagan. shunga koâra, turkolog olimlar tomonidan turkiy soâzlarning qaysi pozitsiyasiga qanday urgâu tushganligi haqida turlicha fikrlar aytilgan. radlov, boduen, de kurtene korsh singari turkologlar turkiy tillarda urgâu soâzlarning bosh boâgâiniga tushganligini taâkidlashsa, sevortyan, shcherbak baskakov kabi olimlar urgâuni soâzlarning oxirgi boâgâiniga tushishini taâkidlaydilar. adabnyotlar: 1r.abdurahmonov,a.rustamov.qadimgi turkiy til.t.:oâqituvchi.1982y 3-6 betlar 2.s.a.baskakov. vvedeniye v izucheniye tyurkyokix yazñkov. m-1962 str 113-117 3.s.b.malov. pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti m -l 1951str. 96-97 4. d.m.nasilov. izucheniye pamyatnikiâ» drevne uygâurskogo yazñka v otechestvennom vostokovedenii. tyurkologicheyokiy sbornik m 1970 str. 93 5. www.ziyonet.uz

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "qadimgi turkiy tilning fonetikasi"

1405746327_56444.doc qadimgi turkiy tilning fonetikasi reja: 1. qadimga turkiy tilning fonetik xususiyatlari. unli va undoshlar. 2. singarmonizm. tanglay uygâunligi. lab uygâunligi. tayanch tushunchalar. palatal attraksiya(tanglay uygâunligi) - soâzdagi tovushlarning bir-biriga va qoâshimchalarning oâzakka qatorda va qalin-ingichkalikda moslashuvi. labial attrakiya(lab uygâunligi) - birinchi boâgâindagi unliga keyingi boâgâindagi unlining yoki oâzakdagi unliga qoâshimchadagi unlining lablaning jihatidan moslashishi. yozma yodgorliklarni oârganing har qaysi turkiy tilning tarixiy fonetikasini yoritish uchun ham zarur. turkiy tillar fonetikasiga oid mavjud ilmiy ishlar, turkiy tillarga oid yozma yodgorliklar tilining fonetikasini yoritishda muhim rol oâynaydi. t...

DOC format, 83.0 KB. To download "qadimgi turkiy tilning fonetikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: qadimgi turkiy tilning fonetika… DOC Free download Telegram