o‘zbek va rus tillarining leksikasi

DOC 69.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405743549_56380.doc o‘ zbek va rus tillarining leksikasi o‘zbek va rus tillarining leksikasi reja: 1. o’zbek va rus tillari leksikasiga qiyosiy tavsif 2. fonetik tafovutlar 3. semantik tafovutlar. 4. frazeologiya o’zbek va rus tillari leksikasiga qiyosiy tavsif o’zbek va rus tillari leksikasi, eng avvalo, bu tillarning genetik jihatdan turli oilalarga mansubo’ligi bilan farqlanadi. o’zbek tili tipologik jihatdan ko’plab olimlar tomonidan barcha agglutinativ tillar qatorida oltoy tillari oilasi qamroviga kiritilgan bo’lsa-da, genetik jihatdan u alohida bir oilani tashkil etgan turkiy tillar guruhiga kiradi. tilimiz lug’aviy boyligining asosini umumturkiy va o’zbekcha so’zlar tashkil qiladi. rus tili esa ham tipologik, ham genetik jihatdan hind-yevropa tillari oilasining slavyan guruhiga mansub, shuning uchun uning asosini umumslavyan va qadimgi rus so’zlari tashkil etadi. har ikkala til leksikasi tarixiy taraqqiyoti davomida turli hodisalarga uchragan, ularning lug’aviy tarkibini ham har xil tillardan o’zlashgan so’zlar tashkil qiladi. masalan, o’zbek tilida fors-tojikcha va arabcha so’zlar ko’p uchraydi, rus tilida esa yevropa …

опера, дуэт (ispan), va h. k. hozirgi o’zbek adabiy tilida rus tilidan va shu til orqali boshqa tillardan o‘zlashgan so‘zlar so‘nggi statistik ma‘lumotlarga ko‘ra qariyb 50 % ni tashkil etadi. tilimiz leksikasi tarkibidagi ruschabaynalminaol so‘zlar ilmiytexnikaviy adabiyotlarda ham, og’o’zaki nutqda ham faol so‘zlar qatorida qo‘llanadi. ammo o‘zlashma so‘zlar bilan rus tilidagi aynan shu so‘zlar o‘o’rtasida ma‘lum farqli jihatlar mavjud bo‘lib, ular quyidagilarda o‘z aksini topadi: fonetik tafovutlar o’zbek tiliga tarixiy davrlarda, ya‘ni xx asr boshlariga qadar kirib kelgan ruscha so‘zlar ma‘lum fonetik o‘o’zgarishlarga uchrab, o’zbekchalashib ketganligi uchun talaffo’ziga ko‘ra asl o’zbekcha so‘zlardan farq qilmaydi hamda yozuvda talaffuzga mos tarzda ifodalanadi. bunga cho‘t, cho‘tka, adyol, qulupnay, rom, cherkov kabi so‘zlar misol bo‘ladi. bu talaffuzlar hozirgi o’zbek adabiy tili uchun me‘yor hisobo’lanadi. biroq nisbatan keyinroq tilimizga kirib kelgan so‘zlar o’zbeklar nutqida qanday talaffuz etilishidan qat‘iy nazar, adabiy tilda rus tilidagi fonetik strukturasini saqlab qolgan: [istol] stol, [ustul] stul, [ishkop] shkaf, [duxtir] doktor, …

o’zgarishi hollari kuzatiladi. masalan, ruchka so‘zi rus tilida qo‘lcha (kichkina qo‘l), tutqich, yozuv quroli kabi uchta ma’noga ega, o’zbek tilida esa bu so‘z faqat yozuv quroli ma’nosida qo‘llanadi. rus tilidan o‘zlashgan kartmon (karman, ya’ni cho‘ntak) so‘zi esa o‘zining rus tilidagi haqiqiy ma’nosidan chekinib, o’zbek tilida butunlay boshqa ma’no (pul solinadigan xaltacha) kasb etgan bo‘lsa, samovar so‘zi rus tilidagi birgina choy qaynatish idishi ma‘nosidan tashqari o’zbek tilida qo‘shimcha ma’no – choyxona ma’nosini hosil qilgan. o’zbekcha va ruscha so‘zlarning ma’nolari miqdor jihatidan ikkala tilda har doim ham muvofiq kelavermaydi. masalan, o’zbek tilidagi o‘qimoq so‘zi ham «o‘qimoq», ham «o‘rganmoq» ma‘nolarini beradi. rus tilida esa bu ikki ma‘no ikki xil so‘z (читать, учить) bilan ifodalanadi. s.i.ojegovning izohli lug’atida идти so‘zining 24 ta ma’nosi berilgan, o’zbek tilidagi bormoq so‘zi esa «o’zbek tilining izohli lug’ati»da berilishiga ko‘ra, oltita ma‘noga ega. xuddi shuningdek, o‘til da chiqmoq so‘zining 22 ta ma‘nosi ajratilgan, rus tilidagi выйти so‘zi esa 7 …

qo muvofiq kelmaydi. masalan, o’zbek tilida qozonning tutqichlari shaklan quloqqa o‘xshash bo‘lgani sababo’li, o’zbeklar tilida bu tushuncha ham quloq deb ataladi. ruslar esa bu o‘rinda tutqich ma‘nosi dagi ruchka so‘zini qo‘llaydilar, «uxo kotla» degan birikma esa rus tilida butunlay mantiqsiz va kulgili bo‘lib eshitiladi. xuddi shuningdek, rus tilidagi нос корабля («kemaning burni»), глухая ночь («kar tun») kabi birikmalar ham tilimizda mavjud emas va biz bu o‘rinda, tabiiyki, boshqa so‘zlardan foydalanamiz: kemaning tumshug’i, jimjit tun. demak, rus va o’zbek tillari leksikasini qiyoslashda so‘zlardan emas, kattaroq birliklardan, aniqrog’i, gap va matnlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. frazeologiya ma‘lumki, xalq og’o’zaki ijodi ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelar ekan, asrlar davomida yashab, takomillashib, kengayib, boyib boraveradi. o’zbek tili turlicha iboralar, maqollar va turg’un birikmalarga boy bo‘lib, ularda xalqimizning tarixi, madaniyati, urfodati va ma‘naviyati o‘z ifodasini topgan. ikki yoki undan ortiq so‘zdan tarkib topib, yaxlit bir ma‘no ifodalaydigan lug’aviy birliklarni biz iboralar yoki frezeologizmlar yoxud frazeologik birliklar deymiz. …

ib topadi: adabini bermoq – показать кузькину мать; 2)so‘z birikmasi yoki gapga teng keladi: biri bog’dan kelsa, ikkinchisi tog’dan keladi. – один про фому, а другой про ерёму; (bu o‘rinda iboralarning aynan tarjimasi emas, rus tilidagi ekvivalentlari berildi) 3) har ikkala tilda ham iboralar bir butun lug’aviy birlik holatida bo‘ladi va ularning tarkibidagi so‘zni o‘zgartirib bo‘lmaydi. 4) har ikki tilda ham frazeologik birliklar biror sintaktik vazifada kela oladi: u doim rahbarlarning oldida dumini likillatadi. – он всегда вертит хвостом перед начальниками. 5) har ikki tilda ham iboralar nutq jarayonida hosil qilinmaydi, balki tilda tayyor lisoniy birlik sifatida yashaydi. o’zbek va rus tillaridagi frazeologizmlar semantik jihatdan o’zaro qiyoslanganda, quyidagi holatlar namoyon bo’ladi: ayrim o’zbekcha iboralar rus tilidagi iboralarga ham shaklan, ham ma‘nosi bilan muvofiq keladi: pashshaga ham ozor bermaydi – и мухи не обидит, ko’z qorachig’idek asramoq – беречь как зеницу ока, tepa sochi tikka bo’ldi – волосы дыбом; o’zbek va …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek va rus tillarining leksikasi"

1405743549_56380.doc o‘ zbek va rus tillarining leksikasi o‘zbek va rus tillarining leksikasi reja: 1. o’zbek va rus tillari leksikasiga qiyosiy tavsif 2. fonetik tafovutlar 3. semantik tafovutlar. 4. frazeologiya o’zbek va rus tillari leksikasiga qiyosiy tavsif o’zbek va rus tillari leksikasi, eng avvalo, bu tillarning genetik jihatdan turli oilalarga mansubo’ligi bilan farqlanadi. o’zbek tili tipologik jihatdan ko’plab olimlar tomonidan barcha agglutinativ tillar qatorida oltoy tillari oilasi qamroviga kiritilgan bo’lsa-da, genetik jihatdan u alohida bir oilani tashkil etgan turkiy tillar guruhiga kiradi. tilimiz lug’aviy boyligining asosini umumturkiy va o’zbekcha so’zlar tashkil qiladi. rus tili esa ham tipologik, ham genetik jihatdan hind-yevropa tillari oilasining slavyan guruhiga ma...

DOC format, 69.0 KB. To download "o‘zbek va rus tillarining leksikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek va rus tillarining leksi… DOC Free download Telegram