morfemalar тizimi

DOC 128,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405681723_56216.doc m o r f e m a l a r т i z i m i morfemalar тizimi reja: 1. morfemalarning tabiatiga ko‘ra tasnifi 2. morfemalarning vazifasiga ko‘ra tasnifi 3. morfemaning ifoda jihaтi 4. omomorfemalar 5. morfemalarning mazmun jihaтi 6. morfemalarda ma'no sinkretizmi 7. morfemalarda ko‘pma'nolilik (polisememiya) 8. morfemalar orasidagi sinonimik munosabat 9. shakl hosil qiluvchi morfemalarda paradigmaтik munosabaтlar 1- §. m o r f e m a til qurilishining leksemadan keyingi asosiy birligi bo‘lib, leksemadan farqli holda grammatik ma'no ifodalashga xizmat qiladi (yunoncha morphe - (shakl(). leksema ham, morfema ham til birligi (lisoniy birlik) sifatida qismga teng. leksema o‘z turkumi nuqtayi nazaridan grammatik tavsif olganidan keyin-gina butun holatiga o‘tadi va nutqqa chiqadi. morfema ham odatda o‘zi mansub turkum leksemasiga qo‘shilgan holda nutqqa chiqadi. leksema – yetakchi birlik, morfema qo‘shiladigan birlik, morfema – leksemaga qo‘shiladigan birlik (shu xususiyatini nazarda tutib morfema qo‘shimcha deb nomlanadi). morfema ham leksema kabi mavhum …

mujassamlashgan ramzdan nusxa olib amalga oshiriladi; morfemaning ana shunday jarayon natijasida moddiy birlik sifatida namoyon bo‘ladigan vakili morf deb nomlanib, nutqiy birlik deyiladi. demak, morfemaning til xotirasi qismidagi lisoniy birlik holatini va talaffuz birligi sifatidagi nutqiy birlik holatini farqlash kerak. xullas, leksema bilan morfema orasida juz'iy o‘xshashlik mavjud: har ikkisida ifoda jihati bo‘lib fonema xizmat qiladi, har ikkisi lisoniy birlik sifatida qismga teng. boshqa muhim belgi-xususiyatlari bilan leksema va morfema o‘zaro jiddiy farqlanadi. morfemani yagona til birligi deb, leksemani morfemaning bir turi deb talqin etish noto‘g‘ri. agar shunday noto‘g‘ri fikrga qo‘shilsak, til qurilishining lug‘at bosqichi o‘z mustaqil birligiga ega emas degan fikrga tarafdor bo‘lamiz. bunday fikr til qurilishining bosqichlarini tizim sifatida o‘rganishga zid. leksema – til qurilishining lug‘at bosqichiga mansub birlik, morfema – til qurilishining morfemalar bosqichiga mansub birlik; leksema – leksik birlik, morfema – grammatik birlik. morfema – grammatik ma'no ifodalashga xizmat qiladigan eng kichik til birligi. 2- §. …

isi – grammatik ma'no ifodalovchi birlik ekani ta'rifga kiritilishi lozim. shunda "lug‘aviy morfema", "o‘zak morfema" tushunchalari va terminlaridan voz kechiladi, bular o‘rniga leksema termini-ning o‘zi ishlatiladi. ayni vaqtda "qo‘shimcha (umumlashma, affiksal, grammatik) morfema" tarzidagi izohlardan faqat "grammatik" izohining o‘zi yetarli bo‘ladi. morfemani "affiksal" deb izohlash – tor: morfemaning boshqa turlari qamrab olinmaydi (bular to‘g‘risida quyiroqda gapiriladi). morfemaga ("qo‘shimcha morfema"ga) "umumlashma" izohining keltirilishi ham noo‘rin: bu belgi barcha til birliklariga xos. xullas, morfemani til qurilishining grammatik ma'no ifodalaydigan eng kichik birligi deb ta'riflash yetarli. morfemalarning tabiatiga ko‘ra tasnifi 3- §. morfemalarni tabiatiga ko‘ra affiks, affiksoid, leksik tabiatli morfema deb uch turga ajratish mumkin. affiks – biror qismga, jumladan leksemaga zich qo‘shib ishlatiladigan morfema ( tirik kabi. demak, qadimgi turkiy tilning ilk taraqqiyot bosqichida -g, -k bir affiksning ikki ko‘rinishi sifatida ishlatilgan, keyinchalik -k ko‘rinishi saqlanib, -g ko‘rinishi iste'moldan chiqib ketgan. qadimgi turkiy tilda (o‘rin( ma'nosini ifodalovchi -t affiksi (üs+t > ust …

kiy (o‘zbekcha) tovush emas, o‘zbek tiliga fors tilidan o‘zlashgan bir necha leksema tarkibida kirib kelgan. o‘nta shovqin tovushdan affiksning ifoda jihati bo‘lib qadimgi turkiy tilda ham, hozirgi o‘zbek tilida ham asosan besh tovush (k, t, ch, sh, q), affikslarning ikkilamchi allomorfemasi sifatida ikki tovush – s tovushi (kelar - kelmas kabi) va p tovushi (kelib – kelip) xizmat qiladi. shovqin tovushlardan f tovushi qadimgi turkiy tilda bo‘lmagan, shunga ko‘ra bu tovush bilan ifodalangan affiks ham o‘z-o‘zidan yo‘q. asli h tovushi to‘g‘risida ham shu fikrni aytish mumkin. faqat x tovushidan affiksning ifoda jihati sifatida foydalanilmaganini izohlash qiyin. 2- §. shu o‘rinda orttirma tovush masalasiga aniqlik kiritish kerak. agar affiksning ifoda jihati ovoz tovushga teng bo‘lsa, boshqa tur tovush bilan tugagan asosga to‘g‘ridan to‘g‘ri qo‘shilaveradi: bosh + i kabi; asos ham ovoz tovush bilan tugagan bo‘lsa, orada s tovushi orttiriladi: ota + si kabi, ba'zan-gina y tovushi orttiriladi: fido+yi kabi. affiks ovoz …

tiladi. masalan, -dagi affiksi asli -da, -gi morfemalarining o‘zaro qo‘shilib, bir butun holda qo‘shma affiksga aylanishi bilan yuzaga kelgan; demak, -dagi affiksi tarkibida ifoda jihati deb avval -da va -gi morfemalari ajratiladi, keyin-gina bu qismlarning ifoda jihati deb ular tarkibidagi to‘rt fonema ta'kidlanadi. qo‘shma affikslar asosan mavhum ot leksema yasovchi affikslarga to‘g‘ri keladi: -chilik (dehqonchilik-, mo‘lchilik- kabi), -garchilik (yog‘ingarchilik-, ovoragarchilik- kabi); shakl hosil qiladigan affikslar orasida ham mavjud: -dagi (yuqoridagi, uydagi kabi) va b. hozirgi adabiy o‘zbek tilidagi -lan, -lash affikslari ham - qo‘shma affiks, lekin o‘z tabiati bilan yuqoridagi affikslardan farq qiladi. qo‘shma -chi-lik, -garchilik kabi affiksni tarkib toptiruvchi -chi, -gar, -lik qismlaridan har biri asli leksema yasovchi affiksga teng, qo‘shma affiks sifatida ham leksema yasovchiga teng; -dagi affiksini tarkib toptiruvchi birinchi qism (-da) shakl o‘zgartiruvchiga, ikkinchi qism esa nisbiy sifat yasovchiga teng. asli -gi affiksini leksema yasovchidan ko‘ra shakl yasovchi deb baholash to‘g‘riroq. shunday nuqtayi nazardan turib bu …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "morfemalar тizimi"

1405681723_56216.doc m o r f e m a l a r т i z i m i morfemalar тizimi reja: 1. morfemalarning tabiatiga ko‘ra tasnifi 2. morfemalarning vazifasiga ko‘ra tasnifi 3. morfemaning ifoda jihaтi 4. omomorfemalar 5. morfemalarning mazmun jihaтi 6. morfemalarda ma'no sinkretizmi 7. morfemalarda ko‘pma'nolilik (polisememiya) 8. morfemalar orasidagi sinonimik munosabat 9. shakl hosil qiluvchi morfemalarda paradigmaтik munosabaтlar 1- §. m o r f e m a til qurilishining leksemadan keyingi asosiy birligi bo‘lib, leksemadan farqli holda grammatik ma'no ifodalashga xizmat qiladi (yunoncha morphe - (shakl(). leksema ham, morfema ham til birligi (lisoniy birlik) sifatida qismga teng. leksema o‘z turkumi nuqtayi nazaridan grammatik tavsif olganidan keyin-gina butun holatiga o‘tadi va nutqqa chiqadi. morfem...

Формат DOC, 128,5 КБ. Чтобы скачать "morfemalar тizimi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: morfemalar тizimi DOC Бесплатная загрузка Telegram