Back

bog’liq qurshov va leksemaning valentligi

DOCX 29.9 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1405599818_55901.docx [bookmark: _goback]bog’liq qurshov va leksemaning valentligi reja: 1. bog’liq qurshov nima? 2. sememaning ma’no turlari (“ko’z” leksemasi misolida). 3. leksemaning valentligi. 1. bog’liq qurshov. bog’liq qurshov erkin qurshovga ziddir. erkin qurshov mohiyatan bir xil qurshov bo’lib, unda til birliklari o’z mustaqilligini to’da saqlab qoladi. masalan, (olmani otdi nigorim, ol dedi, men so’radim olmasining rangini? ne so’rarsan, olma rangi ol dedi). demak, bu tuyuqda (ol dedi) qurshovi ikki marta qayd etilgan. shunga muvofiq u ikki ma’no kashf etgan. bu qurshovlarning har biri o’ziga xosligi, mustaqilligi, alohidaligi bilan ajralib turadi. shunga ko’ra, bu holda (ol) so’zining ma’nolari uning atrofida joylashgan boshqa so’zlarga bog’liq bo’lmaydi. yana qiyoslang: (men bo’laman) gapi ham kamida ikki ma’noga ega. ya’ni: 1) (bu ishni qilgan kishi) menman; 2) (men bo’laklayman, taqsimlayman). demak, o’zbek tilida ikkita [bo’l —] leksemasi ajratiladi. yana misol; (buni to’rga qo’ying): 1) mo’’tabar joy, uyning peshgohi; 2) (to’r, setka). mustaqil leksemalar (sememalar) xohlagan qurshovda, …
2
o’rish vositasiâ» kabi asosiy, yetakchi atash semalari birikmasidan iboratdir. [ko’z] leksema sememasi shu ma’nosiga ko’ra ko’plab leksemalar bilan erkin birikishda, erkin qurshovda bo’ladi. binobarin, shu so’z bilan birika oladigan leksemalar mazmunan turlicha, miqdoran esa juda ko’pdir. masalan, (qo’yning ko’zi) so’z birikmasi qolipida ko’z so’zi o’zidan oldin keluvchi va jonli mavjudotlarni ifoda etuvchi minglab, yuz minglab leksemalar, yasama so’zlar, so’z birikmalari bilan birika oladi. qiyoslang: â«odamning ko’ziâ», â«salimaning ko’ziâ», â«qorong’ida uzoq muddat yashaganning ko’ziâ», â«ilonning ko’ziâ» va h. k. [ko’z] leksemasi bunday erkin qurshovlarda â«jonli (tirik) mavjudotning ko’rish vositasi, quroliâ» kabi mazmun munosabati bilan ishtirok etadi. [ot+ot] birikmasi birinchi — tobe bo’lak vazifasida jonsiz narsalarning nomi kelsa, (ko’z) so’zi boshqacha ma’noga ega bo’ladi: jumladan, (taxtaning, yogochning ko’zi), (derazaning, oynaning ko’zi), (buloqning, quduqning ko’zi), (uzukning ko’zi), (xurjunning ko’zi) va b. bu birikmalarda (ko’z) so’zining ma’nosi bir xil emas. ammo ayni vaqtda birikmalardagi ko’z so’zini â«narsalarning muayyan belgisi bilan ajralib turadigan qismi, bo’lagiâ» …
3
rdir. shuni ham eslatib o’tamizki, hatto [uzuk] leksemasi bilan bir qatorda turuvchi [bilako’zuk], [zirak] leksemalari bizga ma’lum ma’no nutqtai nazaridan [ko’z] leksemasi bilan bog’lanib, (bilako’zukning ko’zi, zirakning ko’zi) kabi so’z birikmalarini hosil qila olmaydi. shuning uchun (ko’z) so’zining yuqorida sanalgan (taxta, yog’och va h. k.) so’zlar bilan hosil qiluvchi qurshovi, bu qurshovdagi ma’nosi bog’liq, belgilangan qurshov bo’ladi. ya’ni, ko’z so’zining yuqorida qayd etilgan ma’nosi faqat belgilangan so’zlar ta’siri ostidagina voqelashib, nutq sharoiti bilan uzviy bog’liq bo’ladi. demak, (ko’z) leksemasida ajratilgan â«ko’rish quroliâ» yetakchi, asosiy bosh sememasi bilan birga faqat muayyan so’zlar qurshovida (bog’liq qurshovda) yuzaga chiqadigan â«muayyan predmetlarning (yog’och, taxta ... xurjun) ko’zga o’xshash belgilarga ega bo’lgan qismiâ» semema turini ham alohida qayd etishi mumkin. sememaning ushbu turining nutqda yuzaga chiqishi uchun kichik matn, bog’liq qurshov bo’lishi lozim. [ko’z] leksema sememasining bu turi bilan uning (leksemaning) asosiy, yetakchi sememasi orasida ma’lum bir o’xshashliklar (odamning ko’zi — taxtaning ko’zi —> buloqning …
4
ida (ko’z) so’zining kelish : hollari yuzasidan o’tkazilgan yuzaki tahlil (ko’z) leksemasida ikki ma’no turini ajratish imkonini beradi: a. bosh, asosiy, yetakchi sema: â«tirik (jonli) mavjudotning ko’rish quroli bo’lgan a’zosiâ». 2. muayyan narsa-buyumlarning (taxta, yog’och, deraza, oyna, buloq, quduq, uzuk, xurjun,..) ko’zga o’xshash qismi. iii. (ko’z) leksemasi belgi-xususiyatlarni ifodalovchi asliy sifatlar bilan ham birikadi. shunga muvofiq u bunday birikmalarda yangicha ma’no xususiyatlariga ega bo’ladi. qiyoslang: a) katta ko’z, kichik ko’z; b) qora ko’z, moviy ko’z, ko’k ko’z; v) sariq ko’z, qizil ko’z. bu misollarda (ko’z) leksemasi uchta yangi ma’no xususiyatlarini (turini) namoyon etgan: 1. ko’z soqqasi. 2. ko’z soqqasining o’rtasidagi qorachiq atrofida joylashgan ma’lum bir rangga (qora, qo’ng’ir, moviy, ko’k, yashil...) ega bo’lgan qismi, ko’z qorachig’i; ko’z soqqasining odatdagi oq rangli qismi, ko’z qi. [ko’z] leksemasining bu ma’no turi ham bog’liq qurshovda—muayyan so’zlar doirasida (a) ko’z o’yig’i, b) ko’z qorasi, v) ko’z oqi) voqelashib, ushbu leksemaning asosiy, yetakchi sememasi bilan …
5
1) ochiq ko’z, yumuq ko’z, qisiq ko’z; 2) o’tkir ko’z. bunday bog’liq qurshovlarda (ko’z) leksema sememasining yana ikki ma’nosini farqlash mumkin: 1) ko’z o’yig’i (qoboqlar oralig’i); 2) ko’rish qobiliyati. shunday qilib (ko’z) leksema sememalarining jami miqdoran yettitaga yetkaziladi. v. (ko’z) leksemasi juda ko’p fe’llar bilan ham birikib keladi. bunday qurshovlar ham erkin va bog’liq qurshovlar hisoblanadi. (ko’z) leksemasi o’zining asosiy, yetakchi sememasi ko’rish a’zosi asosida shu a’zoga xos bo’lgan harakatlarni ifodalovchi nigoh fe’llariga birikib, ular bilan birgalikda erkin qurshovda ishtirok etadi: uning ko’zlari ma’yus boqardi. bola o’ziga tikilgan ko’zlarni ko’rdi. u yugurib kelayotgan odamlarga qaradi. asrora uzoqlarga termilib turib, allanimalarni o’ylardi (s. ahmad). ko’rinib turibdiki, bu misollarda (ko’z) sememasining bosh, yetakchi semasi voqelashgan. (ko’z) leksemasi qator fe’llar bilan bog’liq qurshovlarni tashkil qilib, sememaning boshqa turlarini hosil qiladi. (ko’z) leksemasining fe’lli qurshovlardagi — bog’liq qurshovlardagi semema ko’rinishlari yuqoridagilar bilan chegaralanmaydi. bu leksema bog’liq qurshovlarda yana qator yangi semema turlarini hosil qilishi …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "bog’liq qurshov va leksemaning valentligi"

1405599818_55901.docx [bookmark: _goback]bog’liq qurshov va leksemaning valentligi reja: 1. bog’liq qurshov nima? 2. sememaning ma’no turlari (“ko’z” leksemasi misolida). 3. leksemaning valentligi. 1. bog’liq qurshov. bog’liq qurshov erkin qurshovga ziddir. erkin qurshov mohiyatan bir xil qurshov bo’lib, unda til birliklari o’z mustaqilligini to’da saqlab qoladi. masalan, (olmani otdi nigorim, ol dedi, men so’radim olmasining rangini? ne so’rarsan, olma rangi ol dedi). demak, bu tuyuqda (ol dedi) qurshovi ikki marta qayd etilgan. shunga muvofiq u ikki ma’no kashf etgan. bu qurshovlarning har biri o’ziga xosligi, mustaqilligi, alohidaligi bilan ajralib turadi. shunga ko’ra, bu holda (ol) so’zining ma’nolari uning atrofida joylashgan boshqa so’zlarga bog...

DOCX format, 29.9 KB. To download "bog’liq qurshov va leksemaning valentligi", click the Telegram button on the left.

Tags: bog’liq qurshov va leksemaning … DOCX Free download Telegram

Similar files

You might also like these

Show all
to‘garak reja - qurshov — DOCX DOCX
to‘garak reja - qurshov
2 pages 58.7 KB
leksemaning mazmun tizimi — PPTX PPTX
leksemaning mazmun tizimi
15 pages 775.9 KB
leksemaning semantik tabiati — DOCX DOCX
leksemaning semantik tabiati
7 pages 17.6 KB
leksemaning mazmun tizimi — DOC DOC
leksemaning mazmun tizimi
— 70.0 KB
leksemaning mazmuni va uning turlari — PPTX PPTX
leksemaning mazmuni va uning turlari
20 pages 3.2 MB
лексеманинг узуал ва окказионал маънолари — DOC DOC
лексеманинг узуал ва окказионал маънолари
— 140.0 KB
organik birikmalarda uglerodning valentligi va oksidlanish darajasi — PPTX PPTX
organik birikmalarda uglerodning valentligi va oksidlanish darajasi
14 pages 10.0 MB
parametrga bog’liq integrallar — DOCX DOCX
parametrga bog’liq integrallar
— 360.6 KB
parametrga bog’liq integrallar — DOCX DOCX
parametrga bog’liq integrallar
25 pages 356.9 KB
parametrga bog’liq integrallar.docx — DOCX DOCX
parametrga bog’liq integrallar.docx
25 pages 356.9 KB
elektron lugatlarda leksemaning semantik maydoni — PPTX PPTX
elektron lugatlarda leksemaning semantik maydoni
8 pages 536.3 KB
elektron lug'atlarda leksemaning sememik maydoni — PPTX PPTX
elektron lug'atlarda leksemaning sememik maydoni
21 pages 67.1 KB