eski o’zbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti morfologiya. ot so’z turkumi

DOC 88,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405602259_55940.doc eski o’zbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti eski o’zbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti morfologiya. ot so’z turkumi reja: 1. morfologiya haqida umumiy ma'lumot. 2. ot yasalishi. 3. grammatik son kategoriyasi. 4. egalik kategoriyasi. 5. eski o’zbek tilida unlilar tizimi. 6. eski o'zbek tilida unlilar cho’ziqligi. 7. undoshlar tizimi. 8. unlilar uyg’unligi. eski o'zbek tilida, umuman, o'zbek tili tarixida qo'llangan unlilarning miqdorini belgilash masalasi munozarasidir, tadqiqotchilarning unlilarni aniqlash borasida turli tamoyillarni - unlilarning old qator - orqa qator, cho’ziq-qisqalik xususiyatlarini asos qilib olishi ularning miqdorini ayni bir xil belgilash uchun kiyinchilik tug’dirib keldi. til tarixiga oid ilmiy isharda eski o'zbek tilida b ta, 8 ta, 9 ta unlining mavjud bo’lganliga haqida fikrlar uchraydi. eski o'zbek tilidagi turli so’zlarda singarmonizm qonunining amal qilishi, hozirgi o’zbek shevalarida kontrakt juft unlilarning saqanib qolishi eski o'zbek tilida 9 ta unli, arabcha, forscha so'zlardagi a unlisining eski o’zbek tilidagi o’rni kat'iyligini hisobga …

fu yoy bilan, so’z o'rtasi va oxirida yoy bilan yoziladi. ayrim yodgorliklardagi qisqa bo’g’inda harfiy ifodaga ega bo'lmasligi mumkin. i - umumturkiy, old qator, yuqori-tor, lablanmagan. xarfiy ifodasi ye unlisiga aylangan. i’- umumturkiy, orqa qator, yuqori-tor, lablanmagan, harfiy ifodasi i unlisi bilan aynandir. o - umumturkiy, orqa qator, o'rta-keng, lablangan. so'z boshida alifu vov, so'z o'rtasi va oxirida vov bilan berilgan. o - umumturkiy, old qator, o'rta-keng, lablangan. harfiy ifodasi o bilan aynandir. u - umumturkiy, orqa qator, yuqori-tor, lablangan, harfiy ifodasi o unlisi singaridir. y - umumturkiy, old qator, yuqori-tor, lablangan, harfiy ifodasi o, v, u unlilari bilan o'xshash. bu unlilar o'rni bilan birlamchi va ikkilamchi cho'ziqliklarga ega bo’ladi. ular xuddi hozirgi o'zbek tilidagidek, uch xil xususiyatiga ko’ra tasnif qilinadi: i. tilning gorizontal harakatiga ko'ra: 1.old qator(til oldi, yumshoq) unlilar: ye, u,y, o, e. 2. orqa qator(til orqa, qattiq) unlilar: o, iu, u, o, a. ii tilning vertikal holatiga …

k tilidan boshqa barcha turkiy tillarda, shuningdek, eski o'zbek tilida ham juda katta ahamiyatga ega, unlilarning qattiq-yumshoqligi so'z ma'nolarini farqlashga ham xizmat qiladi: olturdiu-o'tirdi,olturdi-o'ldirdi;tor-uyning to’ri tor-to’r,tuzoq. o'zbek tili tarixida cho'ziq unlilar haqida so'z yuritilganda, uch masalani farqlash lozim: 1. arab va fors tillaridan eski o'zbek tiliga kirib kelgan so’zlarda cho'ziq va qisqa unlilarning o’zaro munosabati. 2. turkiy so’zlardagi unlilarda birlamchi cho'ziqlik. 3. turkiy so’zlardagi unlilarda ikkilamchi cho’ziqlik. arab va fors tillarida unlilar ikki xil- qisqa va cho'zik. bo’ladi. bu tillardagi cho'ziq-qisqalikning farqi mustaqil fonologik farq bo'lib, cho'ziq va qisqa unlilar alohida fonemalarni tashkil etadi. lekin bu tillarda unlilarning qattiq-yumshoqligi farqlanmaydi. o'zbek tiliga arabcha va forscha sp'zlar kirib kela boshlashi bilan bu so'zlarda cho'ziq va qisqa unlilarning ma'no farqlash vazifasi ham kirib keldi: adam-odam; adam-yo'qlik; a va a bilan eski o'zbek tilida mavhum otlarning birlik va ko’plik formalari farqlanadi: adab-adab, adab-odoblar. turkiy so'zlardagi birlamchi cho'ziqlik masalasi juda murakkabdir. olimlar tahminiga ko'ra …

s deyish ham mumkin. (mq, ii, 45). mahmud qoshg’ariyning bu so'zlaridan bitta xulosa chiqarish mumkin: xi asr adabiy tilida cho'ziq unlilar shu davr urug’-qabila tillarida bir xil bo'lmagan, ya'ni u ayrim urug’-qabila tillari (shevalari)da mavjud bo'lgan va ayrimlarida esa qo'llanmagan. ma'lumki, bu holat hozirgi o'zbek tilida ham mavjud. birlamchi cho'ziq unlilar hozirgi o'zbek tilining iqon, qorabuloq, forish kabi shevalarida saqlanib qolgan, boshqa shevalarda esa qo'llanmaydi. bundan shunday xulosa chiqarish mumkinki, qadimgi turkiy tilning barcha shevalarida birlamchi cho'ziqlik umumtil xarakteriga ega bo'lmagan. alisher navoiy eski o’zbek tilining fonetik imkoniyatlari, she'r tuzish va qofiyalashdagi qulayliklari haqida to'xtalib, bu tildagi unlilarning qisqa ham, cho'ziq ham talaffuz etilishi she'riyat uchun qulay ekanini ta'kidlaydi.buyuk mutafakkir, jumladan, ara so'zini ara sifatida talaffuz etib, forscha sara, dara so'zlari bilan ham, ara sifatida talaffuz qilib, cho'ziq unlili forscha sara, dara so'zlari bilan ham qofiyalash mumkinligini uqtiradi (nav.ml). alisher navoiyning bergan ma'lumotlaridan ham qat’iy xulosa chiqarish mumkin: turkiy so'zlarda …

qator (a,iu,o, u, a) unli bo'lsa, keyingi bo'ginlarda ham orqa qator unli, aksincha, so'zning dastlabki bo'g’inida old qator unli (d, e, u, y, o) kelsa, shunga muvofiq ravishda, keyingi bo'g’inlarda ham old qator unli kelishi tanglay uyg’unligi deyiladi. misollar atniun, kelgen, barg’an, ishler. eski turkiy va eski o'zbek tillaridagi tanglay uyg'unligining o'rta asr tilshunoslari tomonidan talqini ham diqqatga sazovordir. mahmud qoshg’ariy turkiy so'zlarni ikki guruhga q,g’ li qattiq o'zakli so'zlar, k,g li yumshoq o'zakli so'zlarga bo'ladi. bu esa m.qoshg’ariyning turkiy matnlarni transkripsiya qilishning eng zaruriy tamoyilini to’g’ri ifodalab berishini ko'rsatadi. haqiqatan ham, q, g’ va x undoshlari ishtirok etgan turkiy so'zlarda old qator unlilar keladi. bu qisman o'zlashgan so’zlarga ham aloqadordir: ul sanamkim karsiu atpafada yel bash qoydiular, ke'bedekdurkum so'lurlar barcha saro'do'n namaz. (nav.) lab uygunligi. so’zning dastlabki boshida lablangan o, v, uu u unlilardan biri kelsa, keyingi bo’ginlarda ham shu unlilarning moslashib kelishiga lab uygunligi deyiladi. tanglay uyg’unligidan farqli …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "eski o’zbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti morfologiya. ot so’z turkumi"

1405602259_55940.doc eski o’zbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti eski o’zbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti morfologiya. ot so’z turkumi reja: 1. morfologiya haqida umumiy ma'lumot. 2. ot yasalishi. 3. grammatik son kategoriyasi. 4. egalik kategoriyasi. 5. eski o’zbek tilida unlilar tizimi. 6. eski o'zbek tilida unlilar cho’ziqligi. 7. undoshlar tizimi. 8. unlilar uyg’unligi. eski o'zbek tilida, umuman, o'zbek tili tarixida qo'llangan unlilarning miqdorini belgilash masalasi munozarasidir, tadqiqotchilarning unlilarni aniqlash borasida turli tamoyillarni - unlilarning old qator - orqa qator, cho’ziq-qisqalik xususiyatlarini asos qilib olishi ularning miqdorini ayni bir xil belgilash uchun kiyinchilik tug’dirib keldi. til tarixiga oid ilmiy isharda eski o'zbek tilida b ta, 8 ta...

Формат DOC, 88,0 КБ. Чтобы скачать "eski o’zbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti morfologiya. ot so’z turkumi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: eski o’zbek tili da unli va und… DOC Бесплатная загрузка Telegram