eski o’zbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti morfologiya. ot so’z turkumi

DOC 88.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405602259_55940.doc eski oâzbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti morfologiya. ot soâz turkumi reja: 1. morfologiya haqida umumiy ma'lumot. 2. ot yasalishi. 3. grammatik son kategoriyasi. 4. egalik kategoriyasi. 5. eski oâzbek tilida unlilar tizimi. 6. eski o'zbek tilida unlilar choâziqligi. 7. undoshlar tizimi. 8. unlilar uygâunligi. eski o'zbek tilida, umuman, o'zbek tili tarixida qo'llangan unlilarning miqdorini belgilash masalasi munozarasidir, tadqiqotchilarning unlilarni aniqlash borasida turli tamoyillarni - unlilarning old qator - orqa qator, choâziq-qisqalik xususiyatlarini asos qilib olishi ularning miqdorini ayni bir xil belgilash uchun kiyinchilik tugâdirib keldi. til tarixiga oid ilmiy isharda eski o'zbek tilida b ta, 8 ta, 9 ta unlining mavjud boâlganliga haqida fikrlar uchraydi. eski o'zbek tilidagi turli soâzlarda singarmonizm qonunining amal qilishi, hozirgi oâzbek shevalarida kontrakt juft unlilarning saqanib qolishi eski o'zbek tilida 9 ta unli, arabcha, forscha so'zlardagi a unlisining eski oâzbek tilidagi oârni kat'iyligini hisobga olganda, yuzta unli mavjud bo'lgan degan xulosaga kelish …

soâz o'rtasi va oxirida yoy bilan yoziladi. ayrim yodgorliklardagi qisqa boâgâinda harfiy ifodaga ega bo'lmasligi mumkin. i - umumturkiy, old qator, yuqori-tor, lablanmagan. xarfiy ifodasi ye unlisiga aylangan. iâ- umumturkiy, orqa qator, yuqori-tor, lablanmagan, harfiy ifodasi i unlisi bilan aynandir. o - umumturkiy, orqa qator, o'rta-keng, lablangan. so'z boshida alifu vov, so'z o'rtasi va oxirida vov bilan berilgan. o - umumturkiy, old qator, o'rta-keng, lablangan. harfiy ifodasi o bilan aynandir. u - umumturkiy, orqa qator, yuqori-tor, lablangan, harfiy ifodasi o unlisi singaridir. y - umumturkiy, old qator, yuqori-tor, lablangan, harfiy ifodasi o, v, u unlilari bilan o'xshash. bu unlilar o'rni bilan birlamchi va ikkilamchi cho'ziqliklarga ega boâladi. ular xuddi hozirgi o'zbek tilidagidek, uch xil xususiyatiga koâra tasnif qilinadi: i. tilning gorizontal harakatiga ko'ra: 1.old qator(til oldi, yumshoq) unlilar: ye, u,y, o, e. 2. orqa qator(til orqa, qattiq) unlilar: o, iu, u, o, a. ii tilning vertikal holatiga koâra: 1.yuqori(tor): u, …

irgi o'zbek tilidan boshqa barcha turkiy tillarda, shuningdek, eski o'zbek tilida ham juda katta ahamiyatga ega, unlilarning qattiq-yumshoqligi so'z ma'nolarini farqlashga ham xizmat qiladi: olturdiu-o'tirdi,olturdi-o'ldirdi;tor-uyning toâri tor-toâr,tuzoq. o'zbek tili tarixida cho'ziq unlilar haqida so'z yuritilganda, uch masalani farqlash lozim: 1. arab va fors tillaridan eski o'zbek tiliga kirib kelgan soâzlarda cho'ziq va qisqa unlilarning oâzaro munosabati. 2. turkiy soâzlardagi unlilarda birlamchi cho'ziqlik. 3. turkiy soâzlardagi unlilarda ikkilamchi choâziqlik. arab va fors tillarida unlilar ikki xil- qisqa va cho'zik. boâladi. bu tillardagi cho'ziq-qisqalikning farqi mustaqil fonologik farq bo'lib, cho'ziq va qisqa unlilar alohida fonemalarni tashkil etadi. lekin bu tillarda unlilarning qattiq-yumshoqligi farqlanmaydi. o'zbek tiliga arabcha va forscha sp'zlar kirib kela boshlashi bilan bu so'zlarda cho'ziq va qisqa unlilarning ma'no farqlash vazifasi ham kirib keldi: adam-odam; adam-yo'qlik; a va a bilan eski o'zbek tilida mavhum otlarning birlik va koâplik formalari farqlanadi: adab-adab, adab-odoblar. turkiy so'zlardagi birlamchi cho'ziqlik masalasi juda murakkabdir. olimlar tahminiga …

gach deyish xam mumkin, tanus deyish xam, tanus deyish ham mumkin. (mq, ii, 45). mahmud qoshgâariyning bu so'zlaridan bitta xulosa chiqarish mumkin: xi asr adabiy tilida cho'ziq unlilar shu davr urugâ-qabila tillarida bir xil bo'lmagan, ya'ni u ayrim urugâ-qabila tillari (shevalari)da mavjud bo'lgan va ayrimlarida esa qo'llanmagan. ma'lumki, bu holat hozirgi o'zbek tilida ham mavjud. birlamchi cho'ziq unlilar hozirgi o'zbek tilining iqon, qorabuloq, forish kabi shevalarida saqlanib qolgan, boshqa shevalarda esa qo'llanmaydi. bundan shunday xulosa chiqarish mumkinki, qadimgi turkiy tilning barcha shevalarida birlamchi cho'ziqlik umumtil xarakteriga ega bo'lmagan. alisher navoiy eski oâzbek tilining fonetik imkoniyatlari, she'r tuzish va qofiyalashdagi qulayliklari haqida to'xtalib, bu tildagi unlilarning qisqa ham, cho'ziq ham talaffuz etilishi she'riyat uchun qulay ekanini ta'kidlaydi.buyuk mutafakkir, jumladan, ara so'zini ara sifatida talaffuz etib, forscha sara, dara so'zlari bilan ham, ara sifatida talaffuz qilib, cho'ziq unlili forscha sara, dara so'zlari bilan ham qofiyalash mumkinligini uqtiradi (nav.ml). alisher navoiyning bergan ma'lumotlaridan …

kki turga bo'linadi. tanglay uygâunligi. soâzning dastlabki bo'g'inida orqa qator (a,iu,o, u, a) unli bo'lsa, keyingi bo'ginlarda ham orqa qator unli, aksincha, so'zning dastlabki bo'gâinida old qator unli (d, e, u, y, o) kelsa, shunga muvofiq ravishda, keyingi bo'gâinlarda ham old qator unli kelishi tanglay uygâunligi deyiladi. misollar atniun, kelgen, bargâan, ishler. eski turkiy va eski o'zbek tillaridagi tanglay uyg'unligining o'rta asr tilshunoslari tomonidan talqini ham diqqatga sazovordir. mahmud qoshgâariy turkiy so'zlarni ikki guruhga q,gâ li qattiq o'zakli so'zlar, k,g li yumshoq o'zakli so'zlarga bo'ladi. bu esa m.qoshgâariyning turkiy matnlarni transkripsiya qilishning eng zaruriy tamoyilini toâgâri ifodalab berishini ko'rsatadi. haqiqatan ham, q, gâ va x undoshlari ishtirok etgan turkiy so'zlarda old qator unlilar keladi. bu qisman o'zlashgan soâzlarga ham aloqadordir: ul sanamkim karsiu atpafada yel bash qoydiular, ke'bedekdurkum so'lurlar barcha saro'do'n namaz. (nav.) lab uygunligi. soâzning dastlabki boshida lablangan o, v, uu u unlilardan biri kelsa, keyingi boâginlarda ham shu …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "eski o’zbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti morfologiya. ot so’z turkumi"

1405602259_55940.doc eski oâzbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti morfologiya. ot soâz turkumi reja: 1. morfologiya haqida umumiy ma'lumot. 2. ot yasalishi. 3. grammatik son kategoriyasi. 4. egalik kategoriyasi. 5. eski oâzbek tilida unlilar tizimi. 6. eski o'zbek tilida unlilar choâziqligi. 7. undoshlar tizimi. 8. unlilar uygâunligi. eski o'zbek tilida, umuman, o'zbek tili tarixida qo'llangan unlilarning miqdorini belgilash masalasi munozarasidir, tadqiqotchilarning unlilarni aniqlash borasida turli tamoyillarni - unlilarning old qator - orqa qator, choâziq-qisqalik xususiyatlarini asos qilib olishi ularning miqdorini ayni bir xil belgilash uchun kiyinchilik tugâdirib keldi. til tarixiga oid ilmiy isharda eski o'zbek tilida b ta, 8 ta, 9 ta unlining mavjud boâlganliga...

DOC format, 88.0 KB. To download "eski o’zbek tili da unli va undoshlar taraqqiyoti morfologiya. ot so’z turkumi", click the Telegram button on the left.

Tags: eski o’zbek tili da unli va und… DOC Free download Telegram