хозирги тилшуносликда кушма гап талкини ва синтактик деривация назарияси

DOC 176.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1402830268_43067.doc ҳозирги тилшуносликда қўшма гап талқини ва синтактик деривация назарияси www.arxiv.uz ҳозирги тилшуносликда қўшма гап талқини ва синтактик деривация назарияси режа: 1. жаҳон тилшунослигида қўшма гап талқини 2. қўшма гап компонентларининг муносабати турларини ўрганиш. 3. ўзбек тилшунослигида қўшма гап ҳақидаги қарашлар. 4. синтактик деривация назарияси. тилшунослик фанида қўшма гап мавзуси азалдан муаммоли бўлиб келди ва бугунги кунда ҳам уни муаммолардан холи деб бўлмайди. бунинг асосий боиси шундаки, қўшма гап фикр ифодаси синтактик шаклининг энг юқори ва мураккаб поғоналаридан бирини ташкил этади. жаҳон тилшунослигида қўшма гап талқинига бағишланган илмий-монографик тадқиқотлар кўп бўлишига қарамай, бу соҳада ҳали ечилмаган жумбоқлар анчагина кўринади. улар жумласига қўшма гап таркибий қисмларининг номланиши, уларнинг туб структурага муносабати,таркибий қисмларнинг ўзаро боғланишини таъминловчи грамматик ва экстралингвистик омилларнинг функционал салмоғини аниқлаш, қўшма гапнинг устпредикатив белгиси, унинг синтактик деривациясига тааллуқли муаммоларни ва, умуман, «қўшма гап» терминининг қўлланилиши билан боғлиқ кўплаб мунозарали масалаларни киритиш мумкин. қўшма гап компонентларининг муносабати турларини ўрганиш хх …

нафақат компонентлари тенг боғланишли, балки таркибий қисмлари эргаш боғланишли қўшма гапнинг ҳам мавжудлигини инкор этади. унинг фикрига кўра, қўшма гапга тааллуқли синтактик тадқиқотларда тенг ва эргаш боғланишлар хусусида эмас, балки сўз бирикмаларининг ўзаро муносабати ҳақида мулоҳаза юритиш лозим . бу ўринда, албатта, сўз бирикмаси кенг маънода тушунилади ва гапнинг ҳам сўзларнинг ўзаро бирикувидан ташкил топиши назарда тутилади. масаланинг бундай қўйилиши, албатта, тилшунослардан жавоб кутарди. мазкур танқидий мулоҳазага биринчилардан бўлиб а.м.пешковский изоҳ беради ва тенг ҳамда эргаш боғланиш тушунчаларининг замирида лингвистик маъно борлигини атрофлича ёритиб беришга ҳаракат қилади. олим тенг боғланиш асосида шаклланувчи боғланган қўшма гаплар тобе боғланиш асосида шаклланувчи эргаш гапли қўшма гаплардан биринчи галда боғловчи воситалар орқали фарқланишини ва мазкур воситаларнинг қўшма гап структурасидаги синтактик ўринлари ҳам ўзига хослигини алоҳида таъкидлайди. бунда тенг боғловчи боғланган қўшма гапнинг ҳар икки таркибий қисмида такроран қўлланиши ёхуд таркибий қисмлар оралиғида келишидан қатъи назар, бирор таркибий қисмнинг мучаси саналмаслигини, эргаштирувчи боғловчи эса эргаш …

сининг баъзи ғализ томонлари борлигини эслатади ва бу ҳақда қуйидагиларни ёзади: «у бир неча гапни бир гап деб атагани учун турли англашилмовчиликларга сабаб бўлмоқда» . а.м.пешковский боғланган ва эргашган қўшма гапларни тенг ва эргаш боғланишли сўз бирикмаларига ўхшатади, зотан, мазкур бирикмаларнинг ҳам биринчисининг компонентлари муносабатлари тенг ҳуқуқлиликка, иккинчисиники эса эргаш боғланишга асосланади . бундан ташқари, олим ўз тадқиқотларида боғловчисиз қўшма гаплар табиати хусусида ҳам сўз юритади ва уларни қўшма гапнинг алоҳида бир тури сифатида тавсифлайди . а.м.пешковский, гарчи ўз тадқиқотларида қўшма гап тушунчасини асослаб беришга уринган бўлса ҳам, аслида «қўшма гап» терминига қарши эди. унинг фикрига кўра, тил бирликлари ўз-ўзи билан қоришиб янги поғонани ҳосил қила олмайди.масалан, морфема таркибига иккинчи морфема, сўз таркибига иккинчи сўз сиғмайди. демак, гап таркибига ҳам иккинчи гап сиғмайди . дарҳақиқат, тил системасининг асосий бирликлари муносабатига эътибор берганимизда ҳам, фонеманинг фаоллашуви морфема сатҳида, морфема актуализацияси сўз доирасида, сўзнинг реал қўлланиши эса гап қолипида иерархик (поғонали) тарзда …

. ҳозиргача мавжуд лингвистик адабиётларда қўшма гаплар грамматик шакли ва компонентларининг муносабатига қараб боғловчисиз, боғланган ва эргаш гапли қўшма гапларга бўлиб ўрганилаётганини кузатамиз. аммо мазкур ишимизнинг мавзуси тенг компонентли мураккаб синтактик қурилмалар билан бевосита боғлиқ бўлгани учун қуйида, асосан, қўшма гапнинг боғловчили ва боғловчисиз турлари хусусида мулоҳаза юритамиз. академик в.в.виноградовнинг фикрига кўра, қўшма гапнинг, шу жумладан, боғланган ва боғловчисиз қўшма гапларнинг ҳам таркибий қисмлари структур-синтактик ва мазмуни жиҳатларидан бир-бири билан алоқада бўлади.боғланган қўшма гап таркибий қисмлари, эргаш гапли қўшма гап таркибий қисмларидан фарқли равишда, тенг боғланишли, тенг муносабатли кўринса-да, бу таркибий қисмларнинг фақат биринчисини эркин қурилишли деб ҳисоблаш мумкин, иккинчиси структур кўриниши ҳамда синтактик ҳолатига кўра биринчисига қандайдир маънода тобе бўлади. боғловчисиз қўшма гап таркибий қисмлари эса ритм ҳамда мелодик воситалар, лексик унсурлар иштирокида алоқага киришади ва бунда ҳам аналогик вазият кузатилади . бизнингча, в.в.виноградовнинг мазкур фикри анча асослидир. чунки боғланган ва боғловчисиз қўшма гаплар компонентларининг ўзаро семантик ва синтактик …

оҳаза билан қўшилиш қийин.содда гапларнинг мустақиллиги тўғрисида фақат бу гаплар қўшма гап таркибига киритилишидан аввал гапириш мумкин. улар қўшма гап таркибига киритилгач, бири иккинчиси билан маъно ва грамматик жиҳатдан боғланган бўлади. бу эса, ўз навбатида, боғланган қўшма гап таркибий қисмларининг нисбий мустақиллигидан далолат беради. шу боис «тенг компонентли» тушунчасини ҳам нисбий деб билмоқ лозим. бироқ а.г.руднев боғланган қўшма гаплар компонентларининг ўзаро боғлиқлиги қуйидагиларга асосланишини тўғри кўрсатади: 1.улар бир пайтда содир бўлаётган воқеа-ҳодиса ифодасига кўра ўзаро боғланган бўлади. 2.замон оқимида кетма-кет рўй бераётган воқеа-ҳодиса воқеланади. 3.иккинчи компонент биринчисида берилаётган хабарнинг натижаси бўлиши мумкин. 4.рўй бераётган воқеа-ҳодисалар маънолари ўзаро зид бўлади. 5.ҳодисалар воқеланишининг галма-галлиги кузатилади. бунда қўшма гап компонентлари муносабати айирув боғловчиларига асосланади. 6.иккинчи компонент биринчисида воқеланаётган хабарнинг алоҳида таъкидланиши учун хизмат қилади . а.г.руднев боғловчисиз қўшма гаплар қўшма гапнинг алоҳида тури эмаслигини, улар ё боғланган, ёки эргаш гапли қўшма гапларнинг боғловчи воситалар иштирок этмаган кўринишини тақозо этишини алоҳида таъкидлайди. олимнинг фикрига …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "хозирги тилшуносликда кушма гап талкини ва синтактик деривация назарияси"

1402830268_43067.doc ҳозирги тилшуносликда қўшма гап талқини ва синтактик деривация назарияси www.arxiv.uz ҳозирги тилшуносликда қўшма гап талқини ва синтактик деривация назарияси режа: 1. жаҳон тилшунослигида қўшма гап талқини 2. қўшма гап компонентларининг муносабати турларини ўрганиш. 3. ўзбек тилшунослигида қўшма гап ҳақидаги қарашлар. 4. синтактик деривация назарияси. тилшунослик фанида қўшма гап мавзуси азалдан муаммоли бўлиб келди ва бугунги кунда ҳам уни муаммолардан холи деб бўлмайди. бунинг асосий боиси шундаки, қўшма гап фикр ифодаси синтактик шаклининг энг юқори ва мураккаб поғоналаридан бирини ташкил этади. жаҳон тилшунослигида қўшма гап талқинига бағишланган илмий-монографик тадқиқотлар кўп бўлишига қарамай, бу соҳада ҳали ечилмаган жумбоқлар анчагина кўринади. улар жумласига...

DOC format, 176.5 KB. To download "хозирги тилшуносликда кушма гап талкини ва синтактик деривация назарияси", click the Telegram button on the left.

Tags: хозирги тилшуносликда кушма гап… DOC Free download Telegram