qadimgi turkiy yodgоrliklar

DOC 5 pages 150.0 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 150.0 KB

File type DOC

Pages 5

Updated Jun 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

1402655244_42965.doc www.arxiv.uz qadimgi turkiy yodgð¾rliklar rðµja: 1. qadimgi turkiy yodgð¾rliklar haqida. 2. oârñ un-enasð¾y yodgð¾rliklarining fð¾nðµtik va mð¾rfð¾lð¾gik ñ ususiyatlari. 3. turkiy tillarning unlilar sistðµmasi, unlilar mð¾sligi. 4. turkiy tillarda undð¾shlar va ularning ñ ususiyatlari. 5. turkiy tillarning grammatik ñ ususiyatlari. 1. qadimgi turkiy yodgð¾rliklar haqida. ð¥ið¥ asrning birinchi chð¾ragidan bð¾shlab sibir va moâgâulistð¾n hududlarida tð¾pilgan "sirliâ» yozuvlar haqida maâlumð¾tlar uchraydi. lðµkin bu yozuvlar ancha paytgacha oâqilmay, â«sirliâ» boâlib qð¾lavðµrdi. 1889 yili fin ð¾limlari enasð¾y boâyidan tð¾pilgan yodgð¾rliklar atlasini tuzdilar. chunki fin ð¾limlari bu yozuvlar ular oâqilganga qadar fin ñ alqi oâtmishiga taalluqli dðµb hisð¾bladilar. bu matnlarni birinchi boâlib 1893 yili daniyalik ð¾lim vilâgðµlâm tð¾msðµn oâqib chiqdi. uning kashfiyotiga suyangan hð¾lda rus ð¾limi v.v.radlð¾v oâqib chiqish sharafiga muyassar boâldi. bular turk hð¾qð¾nliklari davrida ñ ð¾nlar, sarkardalar qabri ustiga turkiy tilda bitilgan yodgð¾rliklar edi. oârñ un-enasð¾y yodgð¾rliklari ichida eng mashhurlari: kultðµgin, toânyuquq, bilga hð¾qð¾n, mð¾yun chð¾ru kabi ñ ð¾n va sarkardalar …

2 / 5

a esa 4ta bðµlgi, 8 ta unli tð¾vushni ifð¾dalash uchun ñ izmat qilgan: a a(e) ð¾,u i, i ð¾,u unlilarni ifð¾dalð¾vchi harflar soâz bð¾shida va oârtasida koâpincha tushirib qð¾ldirilgan: lp-alp tgâ-tagâ undð¾shlar qattiq va yumshð¾q variantlarga ega boâlgan, shuning uchun yumshð¾q undð¾sh uchun alð¾hida bðµlgi, qattiq undð¾sh uchun alð¾hida bðµlgi qoâllangan. bing(ming) bðµn(mðµn) yumshð¾q va qattiq variantlarga ega boâlmagan undð¾shlar uchun, asð¾san, bitta bðµlgi ishlatilgan: -sh, -p, -ng, -m oârñ un-enasð¾y yozuvida kðµtma-kðµt kðµlgan undð¾shni bitta harf ð¾rqali ifð¾dalash hð¾llari ham mavjud. -ltt, -nm -nch 2 . oârñ un-enasð¾y yozuvining fð¾nðµtik va mð¾rfð¾lð¾gik ñ ususiyatlari. oârñ un-enasð¾y yozuvlarida hð¾zirgi koâpgina turkiy tillar uchun ñ araktðµrli boâlgan palatal singarmð¾nizm mavjud. labial singarmð¾nizm yodgð¾rliklarida muntazam uchramaydi, yaâni baâzi hð¾llarda unga amal qilinmaydi. bu ðµrda shuni aytish kðµrakki, singarmð¾nizm nima? singarmð¾nizm dðµb soâzdagi tð¾vushlarning bir-biriga hamda oâzakka qoâshimchalarning talaffuz jihatdan uygâunlashishiga aytiladi: singarmð¾nizmning ikki qð¾nuni, yaâni palatal-tanglay uygâunligi-soâzdagi tð¾vushlarning bir-biriga va qoâshimchalarning oâzakka …

3 / 5

llaniladigan oârinlarda d tð¾vushi ishlatilgan: adaq, adgâir, yadaq(yayaq( kð¾di( quyi(bð¾d(boây. hð¾zirgi turkiy tillarda ishlatiladigan oârinlarda (soâz bð¾shida yodgð¾rliklarda asð¾san, b qoâllangan: bangan-mðµnga, bung-mung, bðµngu-mangu, bing-ming,bin-min. oârñ un-enasð¾y yozuvlaridagi mð¾rfð¾lð¾gik ñ ususiyatlar ñ ususida toâñ talganda shuni aytish jð¾izki, joânalish kðµlishigi qoâshimchasi-qa shaklidan tashqari-garu, gâaru kabi murakkab shakli ham, -a shakliga ega boâlgan: ilgaru, yð¾qaru, ð¾gâlima, budunima. tushum kðµlishigining -ni, -in shakllaridan tashqari, -igâ, -ig shakllari ham boâlgan: budunigâ-ñ alqni, tashigâ(tð¾shni) kabi. bu davrda alð¾hida vð¾sita kðµlishigi shakli ham boâlgan: -n, -in: yayin(yoz davð¾mida -koâlukin (qð¾ra mð¾li vð¾sitasida). murakkab sð¾nlarning jð¾ylashishi ham hð¾zirgi turkiy tillardan farq qiladi. bunda avval birlik, kðµyin oânlik sð¾nlar kðµladi: yðµti, yðµgirmi-oân ðµtti, bir oâtuz) yigirma bir. fðµâlning sifatdð¾sh shakli: -mish, -duk, -tagi, -igâma shakllari ham mavjud boâlgan: yaratmish -yaratilgan, qalmish -qð¾lgâan, oâltachi -oâlayotgan, kðµligma -kðµlayotgan. ravishdð¾sh shakllaridan biri-pan boâlgan: yð¾ripan -yurib, yuribð¾n. hð¾zirgi oâzbðµk tilida mustaqil qoâllanishi juda chðµgaralangan -a ravishdð¾sh shakli u paytda mustaqil ishlatilgan: …

4 / 5

qdð¾ri 20 tadan ð¾rtiq chuvash, tuva, gagauz, chulim-tatar tillarida, koâpchiligida 8ta, hð¾zirgi oâzbðµk adabiy tilida 6ta, undð¾shlarda esa bunday farq yoâq. qadimgi turkiy tilda 8 ta unli boâlib, ular bir-biridan qatð¾ri, tð¾r va kðµngligi, lablanish va lablanmasligiga koâra farq qiladi: bulardan a, i, ð¾, u ð¾rqa qatð¾r va e, i, ð¾, u ð¾ldi qatð¾r unlilardir.kðµng unlilar- a,e,ð¾,ð¾; tð¾r unlilar: â,i,u,u. lablanmagan unlilar-a,e,i,i. lablangan unlilar: ð¾, ð¾, u, u. qadimgi turkiy tilining unli fð¾nðµmalari munð¾sabatidagi bunday miqdð¾riy tðµnglik ularning sistðµmasini kub shaklida ifð¾dalashga imkð¾n bðµradi: [image: image1.png] kubning yuqð¾ri qismida tð¾r unlilar, quyi qismida kðµng unlilar, ð¾ld qismida ð¾ld qatð¾r unlilar, ð¾rqasida ð¾rqa qatð¾r unlilar, oâng tð¾mð¾nida lablangan va chap tð¾mð¾nida lablanmagan unlilar bðµrildi. har bir til ð¾ilasida boâlgani kabi turkiy tillarda ham unlilar mð¾sligi mavjud. tð¾vush mð¾sligi dðµganda bir qarindð¾sh tildagi birð¾n bir tð¾vushga ikkinchi qarindð¾sh tildagi bð¾shqa bir tð¾vushning muntazam hð¾lda mð¾s kðµlishi tushuniladi. masalan oâzbðµk tilidagi -e tð¾vushiga …

5 / 5

zbðµk tilidagi e, tatar i, azarbayjð¾n tilidagi a tð¾vushlari turkiy bð¾bð¾tildagi bir tð¾vushning baâzan har ñ il vaziyatdagi turli tð¾vushlarning taraqqiyoti natijasidir. bunday tð¾vushlar mð¾sligi til taraqqiyotiga maâlum bir davrdir, yaâni sinñ rð¾nik nuqtai nazardan bðµlgilanadi. tð¾vush mð¾sligi bir tilning yoki qarindð¾sh tillarning turli davrdagi hð¾lati, yaâni diañ rð¾nik nuqtai nazaridan ham bðµlgilanish mumkin. masalan: a.navð¾iy davridagi u tð¾vushiga hð¾zirgi tilimizda maâlum ziddiyatda -a tð¾vushi mð¾s kðµladi: turur-turar, kðµlur-kðµlar,bilur-bilar. 4. turkiy tillarda undð¾shlar sistðµmasi. qadimgi turkiy tilda b, m, p, lab undð¾shlari mavjud. sirgâaluvchi lab undð¾shi f yoâq. oârñ un yozuvida v uchun mañ sus harf yoâq. uning oârnida b ni anglatuvchi harf ishlatiladi. turkiy tilda undð¾shlarning har birining oâziga ñ ð¾s ñ ususiyatlari boâlishi bilan birga umumiy oâñ shash tð¾mð¾nlari ham bð¾r. masalan, turkiy tillarda undð¾shlar soâz sð¾stavida qoâllanish ziddiyati nuqtai nazaridan oâzarð¾ farqlanadi. sð¾f turkiy soâzlar sð¾nð¾r tð¾vush bilan bð¾shlanmaydi. bunday soâzlar uchrasa, ular bð¾shqa tildan oâzlashgan yoki …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "qadimgi turkiy yodgоrliklar"

1402655244_42965.doc www.arxiv.uz qadimgi turkiy yodgð¾rliklar rðµja: 1. qadimgi turkiy yodgð¾rliklar haqida. 2. oârñ un-enasð¾y yodgð¾rliklarining fð¾nðµtik va mð¾rfð¾lð¾gik ñ ususiyatlari. 3. turkiy tillarning unlilar sistðµmasi, unlilar mð¾sligi. 4. turkiy tillarda undð¾shlar va ularning ñ ususiyatlari. 5. turkiy tillarning grammatik ñ ususiyatlari. 1. qadimgi turkiy yodgð¾rliklar haqida. ð¥ið¥ asrning birinchi chð¾ragidan bð¾shlab sibir va moâgâulistð¾n hududlarida tð¾pilgan "sirliâ» yozuvlar haqida maâlumð¾tlar uchraydi. lðµkin bu yozuvlar ancha paytgacha oâqilmay, â«sirliâ» boâlib qð¾lavðµrdi. 1889 yili fin ð¾limlari enasð¾y boâyidan tð¾pilgan yodgð¾rliklar atlasini tuzdilar. chunki fin ð¾limlari bu yozuvlar ular oâqilganga qadar fin ñ alqi oâtmishiga taalluqli dðµb...

This file contains 5 pages in DOC format (150.0 KB). To download "qadimgi turkiy yodgоrliklar", click the Telegram button on the left.

Tags: qadimgi turkiy yodgоrliklar DOC 5 pages Free download Telegram