хоразм этнотопонимларининг тарихий-этимологик таҳлили

PPTX 8.1 MB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1702837511.pptx /docprops/thumbnail.jpeg хоразм этнотопонимларининг тарихий-этимологик таҳлили хоразм этнотопонимларининг тарихий-этимологик таҳлили қадимий манбаларда сақланиб қолган жой номлари ўтмиш замонларда ўрта осиёда яшаган халқлар ва қабилаларнинг тиллари ҳамда ёзувларини ўрганишда муҳим аҳамият касб этади. ушбу номлар таркибида муайян тарихий даврлар маҳсули бўлган форс-тожикча, арабча ва мўғулча лексемалар ҳам учрайди. бизнингча, этимонини аниқлаш қийин ёки ноаниқ бўлган номларнинг асосий қисмини қадимий топонимлар ташкил этади. шунга кўра, топонимик тадқиқотларнинг мураккаб вазифаларидан бири қадимий номларнинг этимонини аниқлашдир. хоразм этнотопонимлари асосида ётган сўзлар лисоний жиҳатдан таҳлил қилинганда, улар этнолингвистик жиҳатдан туркий, эроний ( қадимги сўғд, форс-тожик, хоразмий-форс), мўғул ва араб тилларига мансуб эканлиги маълум бўлди. шунинг учун ҳам биз уларни қайд қилинган тиллар бўйича ажратиб, тарихий жиҳатдан текширишга ва айрим этнотопонимларни таркибий-этимологик нуқтаи назардан ўрганиб, уларнинг этимонини очиб беришга ҳаракат қилдик. манбаларда келтирилишича, ўзбек тилига қадимий даврларда форс-тожик тили, кейинчалик мўғуллар ҳукмронлиги даврида (хііі-хіv асрлар) мўғул тили, ўрта осиё араблар томонидан фатҳ этилгандан кейинги даврда(vii-ix асрлар) …

вчи қишлоқлар мавжуд. арғын (арғин) этнотопоними. арғин ҳам туркий қабилалардан бири ҳисобланади. хоразмда (гурл.) бу ном билан аталувчи қишлоқлар мавжуд. арғин этноними, кўпгина манбаларда арғу тарзида учрайди. арғу сўзи м.кошғарийнинг "девон"ида уч маънода берилган: арғу – қабила, уруғ номи; арғу икки тоғ ораси, тироз ва баласоғун орасидаги шаҳар номи. чунки у икки тоғ орасидадир; арғун узунлиги ярим газ келадиган сичқон жинсидаги бир жонивор, девор ёриқларидан чумчуқларни овлайди, қўйга отилса гўштини сарғайтиради, уйқудаги одамга отилса, у кишининг сийдиги тутилади, деб изоҳланган. бу сўз қирғиз тили луғатида арғун дурагай ( турли жинслардан чатиштириб олинган ҳайвон ёки ўсимлик) маъносини англатувчи лексик бирлик сифатида берилган. а. абдирахмоновнинг фикрича, бу этноним икки компонентдан ташкил топган: ар + ғин. ар ўзагидан бир неча маънодаги сўзлар тарқалган. муаллиф арғин этнонимининг этимонини аниқлашда а.м.шчербакнинг тадқиқотларига суянади. чунки а.м.шчербак ар сўзини омоним ҳисоблаб, унинг маъноларини шундай тушунтиради: ар i. тоза, соф: ар ii. 1) "қаршилаги томон", "орт", "орқа"; 2) …

овнинг келтиришича, олчин этнонимининг этимони ҳақида н.аристов бундай деб ёзади: "казанцев оммалаштирган ривоятга кўра, алачахон ёки алачен ҳукмрон бўлган жойларда ола, олачипор тусли одамлар туғила бошлаган (чечак туфайли бўлса керак) ва улар "чўтирлар" деб аталган“. и.березиннинг фикрича, бу этноним таркибидаги -чин қўшимчаси мўғул тилининг аффикси, у номларнинг охирида келиб, "женский род"ни билдиради. фикримизча, бу борада ю.зуевнинг мулоҳазалари ҳақиқатга анча яқинроқдир. у бома, хела сўзларини алат, ала-ат (олот, ола от), деб тушунтиради. қадимги матнда "бу элда йилқининг бари ола, шунинг учун халқ оти ҳам шундан олинган" деб кўрсатилган. ю.зуев қадимги хитой, европа ва рус муаллифларининг маълумотларини таҳлил қилиб, бома, ала-ат, алачи, алачин, алчин каби номлар бир-бири билан ўзаро боғлик эканлигини исботлаб беради. демак, ю.зуев алачин//алчин этнонимининг этимонини ала (ола) + "чин" (мўғулча шахс билдирувчи аффикс) деб изоҳлайди. лекин, а.абдираҳмонов -чин аффиксини мўғулча эмас, балки турк-мўғул тилларига асос бўлган қадимги боботилга оид аффиксдир дейди ва бу лисоний элементни бурят тилидаги -шан (-шон, …

зи эса мўғул, тунгус-маньчжур ва шунингдек, туркий тилларда "халқ", "қабила" маъноларини англатади . . конғырат (кўнғирот) этнотопоними. 13 шунингдек, қўнғирот уруғининг келиб чиқиши ва этнонимнинг таркибий-этимологик талқини хусусида а.абдираҳмонов ҳам ишонарли мулоҳазаларни баён қилган. унинг келтиришича, с.абрамзон бу номнинг пайдо бўлиши шу қавмга мансуб суворийларнинг қўнғир отга миниб жанг майдонига чиқишлари билан боғлик бўлса керак, деб фараз қилади чунки ўтмишда ҳар бир қабилага мансуб жангчиларнинг махсус ҳарбий либоси бўлмаганлиги сабабли, уларни бошқа жамоа аскарларидан фарқлаш учун бир хил рангли отга миндириб жангга киритиш расм бўлган. туркий халқлар шажарасидаги алаагчин ( қ.алчын), қарат (қараат) каби уруғларнинг номи ҳам отнинг шу турларига боғлиқ ҳолда қўйилган. бундан ташқари, айрим сардорлар ўз аскарларини душман жангчиларидан ажратиш учун бир хил рангли бош кийимдан ҳам фойдаланишган: қорақалпоқ, қизилбош ( бошига қизил рўмол тортиб чиққан) каби атамалар шу тариқа келиб чиққан. с.аманжолов эса қўнғирот сўзи соф туркий ўзакдан ясалган этник атама бўлиб, тотемистик қарашлар билан алоқадор деб …

хиридаги -т аффикси эса кишилар гуруҳининг жамлигини, кишилар жамоасини билдирган. агар ҳақиқатан ҳам қўнғир сўзи хун керей сўзидан келиб чиққан бўлса, барча жойларда қўнғир атамаси худди шундай талқин қилиниши керак эди. ҳолбуки, т.нафасовнинг ўзи бошқа бир ўринда қўнғирот топонимини ўзгача таҳлил қилади. энди бу ерда ушбу сўзни мўғулча хонхор-чуқурлик, пастлик, хандақ маъносидаги сўз билан боғлайди. шундай экан, мазкур этнонимнинг ранг билдирувчи сўз билан боғланиши анча ишончлидир. шунингдек, хаза:рыс (ҳазорасп) этнотопонимининг этимони ҳақида ҳам турли фикрлар мавжуд. афғонларда ҳазора деган уруғ бўлиб, улар буни эронийлар ва мўғулларнинг қўшилишидан ҳосил бўлган дейдилар. кейинги этнографик ва археологик текширишлардан маълум бўлишича, хазарларнинг бир қисми кейинчалик туркман халқи таркибига қўшилиб кетган. уларнинг хоразмда ўрнашиб қолганлиги ҳақида ҳам тарихий маълумотлар бор. айрим олимлар ҳазорасп номини икки қисмга бўлиб текширадилар. яъни, афсонага кўра, уни ҳазор "минг", асп "от" дейдилар. бу ном хакида ю.жуманазаров шундай ёзади: "ҳазорасп номи асосида қабила номи ётади, яъни бу ҳазора-ос бўлиб, "ос қабиласи" …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "хоразм этнотопонимларининг тарихий-этимологик таҳлили"

1702837511.pptx /docprops/thumbnail.jpeg хоразм этнотопонимларининг тарихий-этимологик таҳлили хоразм этнотопонимларининг тарихий-этимологик таҳлили қадимий манбаларда сақланиб қолган жой номлари ўтмиш замонларда ўрта осиёда яшаган халқлар ва қабилаларнинг тиллари ҳамда ёзувларини ўрганишда муҳим аҳамият касб этади. ушбу номлар таркибида муайян тарихий даврлар маҳсули бўлган форс-тожикча, арабча ва мўғулча лексемалар ҳам учрайди. бизнингча, этимонини аниқлаш қийин ёки ноаниқ бўлган номларнинг асосий қисмини қадимий топонимлар ташкил этади. шунга кўра, топонимик тадқиқотларнинг мураккаб вазифаларидан бири қадимий номларнинг этимонини аниқлашдир. хоразм этнотопонимлари асосида ётган сўзлар лисоний жиҳатдан таҳлил қилинганда, улар этнолингвистик жиҳатдан туркий, эроний ( қадимги сўғд, форс-то...

PPTX format, 8.1 MB. To download "хоразм этнотопонимларининг тарихий-этимологик таҳлили", click the Telegram button on the left.

Tags: хоразм этнотопонимларининг тари… PPTX Free download Telegram