ўзбек фразеологиясининг мустақиллик йилларидаги тараққиёти

DOC 93,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1486746329_67667.doc ўзбек фразеологиясининг мустақиллик йилларидаги тараққиёти таянч сўз ва иборалар: фразеологизм, ибора, фраземаларнинг синтактик қуршови, фразеологизмнинг бирикувчанлиги, фразеологик шаклланиш, фразеологик норма (меъёр), фразеологик норманинг бузилиш ҳоллари, фраземаларни луғатларда кодификациялаш, мактабда фразеологизмларни ўрганиш, фразеологик конверсия, фразеологик транспозиция, фразеологизмнинг прагматик хусусияти . мустақиллик, истиқлол шабадаси бошқа фанлар қатори мамлакатимизда тилшунослик фани равнақига ҳам кучли таъсир кўрсатди. мустақиллик даврида тилимизнинг фразеологик бойлигини тўла қамраб олувчи турли хил изоҳли луғатлар, сўзликлар яратишга алоҳида аҳамият берилди. масалан, ш.раҳматуллаевнинг «ўзбек тилининг фразеологик луғати» (1992), м.содиқованинг “қисқача русча-ўзбекча барқарор иборалар луғати” (1994), маҳмуд сатторнинг “ўзбекнинг гапи қизиқ” (1994), б.йўлдошев, к.бозорбоевнинг “ўзбек тилининг фразеологик луғати” (сўзлик, 1998), ш.шомақсудов, ш.шораҳмедовларнинг “маънолар маҳзани” (2001) сингари лексикографик асарлар шулар жумласидандир. мустақиллик йилларида ўзбек фразеологиянинг назарий масалаларини ўрганишга эътибор кучайди. жумладан, тадқиқотчи қ.ҳакимов содда гап қолипли жони кириб қолди, боши кўкка етди, юраги орқасига тортиб кетди, боши осмонга етди, юраги шувиллаб кетди, оғзи очилиб қолди, юраги қоқ ёрилаёзди сингари фразеологизмларни компонент таҳлил …

в қ. ўша асар, 20-бет]. фраземаларни компонент таҳлил қилишнинг айрим натижалари ш.раҳматуллаевнинг илмий мақоласида ва 1992 йилда нашр этилган “ўзбек тилида феъл фраземаларнинг боғлашуви” номли монографиясида ҳам умумлаштирилган. жумладан, ш.раҳматуллаев таъби хира, дили сиёҳ, бағри қон фраземаларининг семантик структурасини қуйидагича қиёслайди: “ҳар уч фраземадан “ҳафа”лик маъноси англашилади, лекин бу “хафа”лик таъб/и/ хира фраземасида бошланғич босқичда (“бир оз”), дил/и/ сиёҳ фраземасида нормал ҳолатдан юқорироқ (“нормадан кучлироқ даражада”), бағр/и/ қон фраземасида эса энг юқори босқичда (“ўта кучли даражада”) экани англашилади. шунга кўра таъб/и/ хира фраземаси “кайфияти бир оз ёмон ҳолатда” маъносини англатса, дил/и/ сиёҳ фраземаси “руҳияти ёмон” маъносини, бағр/и/ қон фраземаси эса “ғам-алам, изтироб билан тўлиб-тошган” маъносини англатади. маънодаги бу қадар катта фарқланиш юқоридаги уч фразема ўзаро синоним эмаслигини кўрсатади. асли маънодаги бундай фарқланишни “эмоциянинг кучли-кучсиз даражада кечиши” семаси деб эмас, балки “маъно градацияси” семаси деб номлаш тўғрироқ”2. проф.ш.раҳматуллаевнинг таъкидлашига кўра, додини бермоқ, кўнглига тугмоқ, йўлга солмоқ каби “феъл фраземалардаги боғлашув кўп …

8 йилда ш.усмонова “ўзбек ва турк тилларида соматик фразеологизмлар” мавзусида номзодлик ишини ҳимоя қилди. бу иш икки бобдан иборат бўлиб, иш охирига ўзбекча-туркча муқобил соматик фразеологизмлар луғати илова қилинган3. ишнинг дастлабки бобида ўзбек ва турк тилларида бирикмага тенг соматик фразеологизмлар (бош оғриғи, кўз билан қош орасида, кўзини олиб қочмоқ, бош ирғитмоқ, қўл остида кабилар) функционал-семантик жиҳатдан таҳлил қилинган. унинг иккинчи бобида эса ўзбек ва турк тилларида гапга тенг соматик фразеологизмлар (бошимиз осмонга етди, бош омон бўлса дўппи топилади кабилар) семантик ва грамматик жиҳатдан ёритилган [усмонова ш. ўша асар, 8-12-бетлар]. м.холиқованинг номзодлик ишида тил ва тафаккур, дунёнинг тил картинаси, антропоморфик омилларнинг тилга таъсири каби муаммоларга оид ҳозирги замон тилшунослигида мавжуд қарашлар ва концепциялар таҳлил қилинган. мазкур ишда илк бор фразеологизмларнинг миллий семантикаси, экстралингвистик (миллий-маданий, этнографик, географик, тарихий) омилларнинг фразеологизмлар семантикасига таъсири каби муаммолар рус ва ўзбек тиллари фразеологияси мисолида ўрганилган4. ш.абдуллаев яқинда ўзбек фразеологиясида илк марта т.қайипбергеновнинг “қорақалпоқнома”, “қорақалпоқ достони” асарларининг …

нлигини амалий жиҳатдан исботлади. чунки, ўзбек ва инглиз, ўзбек ва немис, ўзбек ва тожик, ўзбек ва француз, ўзбек ва араб, ўзбек ва қорақалпоқ тилларининг фразеологиясини қиёсий-типологик жиҳатдан таҳлил этиш халқаро миқёсда мамлакатимиз нуфузи ортиб бораётган бир шароитда ўзбек фразеологиясининг долзарб муаммоларидан бирини ташкил этади. 1999 йилда ҳ. шамсиддинов “ўзбек тилида сўзларнинг функционал-семантик синонимлари” мавзусида докторлик ишини ҳимоя қилди. бу иш муаллифи фбларни оддий сўзларнинг функционал-семантик синонимлари (фсс) деб ҳисоблайди ва шу нуқтаи назардан айёр – шайтонга дарс берадиган, пихини ёрган; хурсанд - оғзи қулоғиа етди; уялмоқ – ерга қарамоқ, шошилмоқ – подадан олдин чанг чиқармоқ, юзлари лов-лов ёнмоқ; гўдак – тухумдан чиққан, аралашмоқ – бурнини тиқмоқ; индамай – лом-мим демай, ювош – қўй оғзидан чўп олмаган, ҳайдамоқ – думини тугмоқ каби сўз ва фразеологизмлар орасидаги синонимик муносабатларни семантик жиҳатдан кенг ўрганишга ҳаракат қилган. бу ишда сўзларнинг функционал-семантик синонимлари (сфсс)га қуйидагича таъриф берилган: “муайян нарса-ҳодисаларни, уларнинг белгиси, миқдори, ҳолати, ҳаракати ва …

еологизмга қуйидагича таъриф беради: “фразеологизм - бу тузилиши жиҳатдан сўз бирикмасига ёки гапга тенг бўлган, умумлашган маъно англатадиган, лексик элементлари қисман ёки тўлиқ кўчма маънога эга бўлган, турғун лексик-семантик бирликдир” [маматов а. ўша монография, 210-бет]. бу таъриф бизнингча ҳам ҳақиқатга бироз яқин бўлиб, фраземаларнинг қуйидаги категориал белгиларини ҳисобга олган: а) фразема компонентларитузилиши жиҳатдан сўз бирикмасига ёки гапга тенг бўлади, якка сўз-компонентдан иборат фразема йўқ; б) фразема компонентлари умумлашган, яхлит маъно ифодалайди; в) фраземани ташкил этувчи сўз - компонентлар, яъни лексик элементлар қисман ёки тўлиқ кўчма маънога эга бўлади; г) фразема турғун лексик-семантик бирликлар қаторига киради. булардан ташқари фраземаларда мавжуд бўлган образлилик, экспрессивлик, компонент таркибининг алоҳида-алоҳида расмийлашганлиги, нутқда такрор ҳолда қўлланувчанлик каби белгиларни а.э.маматов фраземаларнинг нокатегориал белгилари сифатида тушунган кўринади. а.э.маматов тадқиқотининг энг муҳим фазилатларидан бири ўзбек тилшунослигига фразеологик норма тушунчасининг олиб киришидир. тўғри, фразеологик нормага доир айрим кузатишлар, йўл-йўлакай баён қилинган фикрлар илгари ҳам мавжуд эди. масалан, ш.раҳматуллаев ўз номзодлик …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "ўзбек фразеологиясининг мустақиллик йилларидаги тараққиёти"

1486746329_67667.doc ўзбек фразеологиясининг мустақиллик йилларидаги тараққиёти таянч сўз ва иборалар: фразеологизм, ибора, фраземаларнинг синтактик қуршови, фразеологизмнинг бирикувчанлиги, фразеологик шаклланиш, фразеологик норма (меъёр), фразеологик норманинг бузилиш ҳоллари, фраземаларни луғатларда кодификациялаш, мактабда фразеологизмларни ўрганиш, фразеологик конверсия, фразеологик транспозиция, фразеологизмнинг прагматик хусусияти . мустақиллик, истиқлол шабадаси бошқа фанлар қатори мамлакатимизда тилшунослик фани равнақига ҳам кучли таъсир кўрсатди. мустақиллик даврида тилимизнинг фразеологик бойлигини тўла қамраб олувчи турли хил изоҳли луғатлар, сўзликлар яратишга алоҳида аҳамият берилди. масалан, ш.раҳматуллаевнинг «ўзбек тилининг фразеологик луғати» (1992), м.содиқованинг “қисқ...

Формат DOC, 93,5 КБ. Чтобы скачать "ўзбек фразеологиясининг мустақиллик йилларидаги тараққиёти", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: ўзбек фразеологиясининг мустақи… DOC Бесплатная загрузка Telegram