astronomiya kursidan masalalar to'plami

DOCX 149 sahifa 8,6 MB Bepul yuklash

149 sahifa astronomiya kursidan masalalar to'plami — DOCX

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 8,6 MB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 149

Yangilangan May 2026

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 149

o‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti m.m.mamadazimov a.m.tillaboyev sh.e.nurmamatov astronomiya kursidan masalalar to‘plami oliy o‘quv yurtlarining 5110200 – “fizika va astronomiya o‘qitish metodikasi” ta’lim yo‘nalishi ixtisosliklari uchun metodik qo‘llanma toshkent – 2019 mualliflar: m.m.mamadazimov a.m.tillaboyev sh.e.nurmamatov taqrizchilar: b.dj.sattarova [bookmark: _goback] u.rustamov mazkur masalalar to‘plami oliy pedagogik o‘quv yurtlarining “5110200-fizika va astronomiya o‘qitish metodikasi” ta’lim yo‘nalishlari talabalari uchun mo‘ljallangan. to‘plamda “astronomiya kursi” fanining amaliy mashg‘ulotlari mavzulari bo‘yicha masalalar keltirilgan. [bookmark: _toc4945675]so‘z boshi masalalarni yechish umumiy astronomiya kursini o‘zlashtirishga yordam beradi, chunki u fanning nazariy asosini qo‘llanilishini ko‘rsatadi. har bir bo‘limdagi masalalar qiyinlik darajasi oshib borishi tartibida soddadan murakkabga qarab joylashgan. masalalardan oldin qisqa nazariy ma’lumotlar va xarakterli masalalarning taxlili keltirilgan. masalalar pedagogika universitetlarida o‘rganiladigan umumiy astronomiya kursining barcha asosiy bo‘limlari bo‘yicha tuzilgan. ko‘pgina masalalarda bir nechta obyektlar bilan yoki yer sirtining har xil joyida kuzatiladigan bir xil xodisalar bilan bog‘liq yechimlarni topish talab …

2 / 149

jismlarini uchirishga doir masalalarni yechishda, masalani yechishni yengillashtiruvchi chizmalarni chizish, olgan natijalarni jadvallarga kiritish foydali bo‘lib, ularni taxlil qilish qonuniyatlarni topishga, zarur xulosalarni chiqarishga va natijalarning haqiqiyligini ko‘rsatishga yordam beradi. kosmik apparatlar (ka) va yerning suniy yo‘ldoshlariga doir masalalar yechishning o‘ziga xos xususiyatlari bor, bunda talaba fikrlash va tasavvur etish qobilyatiga ega bo‘lishi kerak. ilmiy tadqiqotlardan farqli o‘laroq ushbu masalalarni yechishda juda yuqori aniqlik shart emas. shu sababli masalalarni har xil aniqlikda yechish mumkin, demak, javoblar ham bir — biridan biroz farq qilishi mumkin. o‘qituvchi masalalarda berilgan raqamlarni ma’lum bir chegarada yaxlitlashi, talabalarni xam shunday qilishga o‘rgatishga haqlidir. o‘quv jarayonida uchta raqam aniqligida xisoblashlarni olib borish yetarli hisoblanadi. [bookmark: _toc4945676]i-bob. sferik va amaliy astronomiya asoslari [bookmark: _toc4945677]1-§. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, chiziq va aylanalari osmon sferasi deb ixtiyoriy radiusli, markazi fazoning ixtiyoriy nuqtasida bo‘lgan va fazoning ma’lum bir nuqtasidan aniq bir vaqtda qaralganda osmon yoritgichlari qanday ko‘rinsa, shundayligicha proeksiyalangan …

3 / 149

ziqqa tik qilib, osmon sferasi markazidan o‘tkazilgan tekislikning sfera bilan kesishishidan hosil bo‘lgan katta aylana matematik gorizont deyiladi. yer o‘qi davomlarining (yer osmon sferasi markazida deb qaralganda) osmon sferasi bilan kesishgan nuqtalari mos ravishda olamning shimoliy (p) va olamning janubiy (p′) qutblari deyilib, bu qutblarni tutashtiruvchi o‘q olam o‘qi deyiladi. osmon yoritgichlarining sutkalik ko‘rinma aylanishlari shu o‘q atrofida kuzatiladi. olam o‘qiga tik qilib, osmon sferasi markazidan o‘tkazilgan tekislikning sfera bilan kesishishidan hosil bo‘lgan katta aylana osmon ekvatori deb yuritiladi. olam qutblari, zenit va nadirdan o‘tgan katta aylana osmon meridian deb, bu meridianning matematik gorizont bilan kesishgan nuqtalari esa shimoliy (n) va janubiy (s) nuqtalar deyiladi. osmon meridiani va matematik gorizont tekisliklari tush chizig‘i deb ataluvchi to‘g‘ri chiziq bo‘ylab kesishadi. ( 2 -rasm. osmon sferasi va yer sharidagi chiziqlar va tekisliklar orasidagi munosabat )[image: ]sferaning osmon ekvatoriga parallel tekisliklar bilan kesishishidan hosil bo‘lgan aylanalar sutkalik parallellar deyilib, matematik gorizontga parallel tekisliklar …

4 / 149

rinma harakati (yerning quyosh atrofidagi haqiqiy aylanma harakati tufayli) trayektoryasi yerdagi kuzatuvchi uchun katta aylanadan iborat bo‘lib, bu aylana ekliptika deb yuritiladi (3-rasm). ekliptika osmon ekvatori bilan kesishib, ularning tekisliklari o‘zaro ε = 23º27′ li burchak hosil qiladi. ekliptika va osmon ekvatorining kesishgan nuqtalari bahorgi tengkunlik va kuzgi tengkunluk nuqtalari deyilib, ulardan biri – bahorgi tengkunlik nuqtasi (ϒ) xut yulduz turkumida joylashadi, ikkinchisi – kuzgi tengkunlik nuqtasi () sunbula yulduz turkumidan joy oladi. eslatilgan nuqtalarni bahorgi va kuzgi tengkunlik nuqtalari deyilishining sababi, quyosh markazi bu nuqtalarda bahorda (21-mart) va kuzda (23-sentyabr) bo‘lishidandir. ekliptikaning bu nuqtalardan 90º li burchak masofada yotuvchi nuqtalari yozgi (ξ , shimoliy yarim sharda) va qishki (ξ′ , janubiy yarim sharda) quyosh turishi nuqtalari deb ataladi. bu nuqtalarda quyosh markazi 22-iyun va 22-dekabrda kunlari bo‘ladi. ekliptika tekisligiga tik qilib osmon sferasi markazidan o‘tkazilgan to‘g‘ri chiziqning osmon sferasi bilan kesishgan nuqtalari ekliptika qutblari (p va p′) deyilib, bu …

5 / 149

meridian bo‘ylab ekvatordan uzoqligi uning kenglamasini xarakterlaydi. sferik koordinatalarda yoritgichlarning o‘rnini aniqlash, geografik koordinatalarda ma’lum punktning joyini aniqlashga juda o‘xshab ketadi. gorizontal koordinatalar sistemasi [image: ] ( 4 - rasm. gorizontal koordinatalar sistemasi )bu sistemada sanoq boshi qilib, matematk gorizontning janubiy nuqtasi (s) olinadi (4-rasm). osmonda m yoritgichning o‘rni gorizontal koordinatalar sistemasida azimut (a) va balandlik (h) deb ataluvchi koordinatalar bilan aniqlanadi. yoritgichning azimuti deb, yoritgichdan o‘tgan vertikal aylana bilan koordinata boshi (s) dan o‘tgan vertikal yarim aylana orasidagi zenitda hosil bo‘lgan sferik burchakka aytiladi. bu burchak gorizontdagi sm1 yoy bilan o‘lchanadi. yoritgichning balandligi deb, yoritgichdan o‘tgan vertikal aylana bo‘ylab gorizontdan shu yoritgichgacha bo‘lgan mm1 yoy uzunligiga aytiladi. ba’zan yoritgichning balandligi o‘rnida uning zenitdan uzoqligi (z) olinadi. bo‘lib, vertikal aylana bo‘ylab zm yoy bilan o‘lchanadi. birinchi ekvatorial koordinatalar sistemasi [image: ] ( 5-rasm. birinchi ekvatorial koordinatalar sistemasi )bu sistemada yoritgichlarning o‘rni soat burchagi t va og‘ish burchagi yoki og‘ish deyiluvchi …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 149 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"astronomiya kursidan masalalar to'plami" haqida

o‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti m.m.mamadazimov a.m.tillaboyev sh.e.nurmamatov astronomiya kursidan masalalar to‘plami oliy o‘quv yurtlarining 5110200 – “fizika va astronomiya o‘qitish metodikasi” ta’lim yo‘nalishi ixtisosliklari uchun metodik qo‘llanma toshkent – 2019 mualliflar: m.m.mamadazimov a.m.tillaboyev sh.e.nurmamatov taqrizchilar: b.dj.sattarova [bookmark: _goback] u.rustamov mazkur masalalar to‘plami oliy pedagogik o‘quv yurtlarining “5110200-fizika va astronomiya o‘qitish metodikasi” ta’lim yo‘nalishlari talabalari uchun mo‘ljallangan. to‘plamda “astronomiya kursi” fanining amaliy mashg‘ulotlari mavzulari bo‘yicha masalalar keltirilgan. [bookmark: _toc4945675]so‘z boshi masalalarni yechish u...

Bu fayl DOCX formatida 149 sahifadan iborat (8,6 MB). "astronomiya kursidan masalalar to'plami"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: astronomiya kursidan masalalar … DOCX 149 sahifa Bepul yuklash Telegram