10-sinf_kimyo

PDF 160 pages 3.0 MB Free download

160 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 3.0 MB

File type PDF

Pages 160

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 160

2 3 so‘zboshi ta’limning uzluksizligi va uzviyligi amalda bo‘lgan bugungi kunda barcha o’quv sohalarida yangi sifat bosqichlariga o‘tish talab etilmoqda. organik kimyo inson faoliyatining eng qadimgi sohasi hisoblanadi. moddani xossalarini chuqur o‘rganib va undan inson farovonligi yo‘lida foydalanish ushbu kunning asosiy masalalaridan biridir. respublikamiz uglevodorodlarning katta zaxirasiga ega bo‘lgan mamlakatdir va kimyo sanoati keng rivojlanayotgan, xalq xo‘jaligining barcha sohalarida o‘zining muhim o‘rniga ega bo‘lgan bugungi kunimizda mazkur fan egalariga talab tobora ortib bormoqda. kelajakdagi malakali mutaxassis kimyo fanining asoslarini chuqur bilmog‘i lozim. maktab o‘quv dasturidagi organik kimyo fanni qiziqarli bo‘lishi bilan birga o‘zlashtirish jarayonida bir qator muammolarga ham ega bo‘lgan qism hisoblanadi. o‘zlashtirish davomida ana shu muammolarni bartaraf etish maqsadida bir qator mavzular bayoni soddalashtirilib “soddadan murakkabga” usuli orqali tushuntiriladi. mazkur kitob to‘rtta bobdan tashkil topgan bo‘lib, organik kimyoning zarur bo‘lgan barcha asosiy mavzularini qamrab olgan. har bir mavzu masala va mashqlar bilan isbotlab berishga harakat qilingan va oldingi yo‘nalishlardan …

2 / 160

kmalarning o‘ziga xos xususiyatlari xix asr boshida barcha ma’lum moddalar kelib chiqishiga qarab mineral va organik moddalarga bo‘lindi. ko‘pchilik olimlar organik moddalar faqat tirik organizmda hosil bo‘ladi degan fikrda edilar. organik kimyo fan sifatida alohida ajralgan bo‘lsada ko‘pchilik olimlar unga shubha bilan qaradilar. f.vyoller i.berseliusga yozgan xatida (1835): “organik kimyo hozir har qan- day kishini ham aqldan ozdirishi mumkin. u, mening nazarimda, hayratda qoldi- radigan narsalarga to`la, zich o‘rmonga, kirishga kishi jur’at eta olmaydigan va kirib qolgan odam chiqa olmaydigan cheksiz changalzorga o‘xshaydi”. organik kimyoni fan sifatida rivojlanishida quyidagi kashfiyotlarning amaliy ahamiyati katta bo‘ldi. * nemis kimyogari f.vyolerning 1824- yili o‘simlik a’zosida uchraydigan oksalat kislotani disiandan sintez qilishi * 1828-yili inson va hayvon a’zosida hosil bo‘ladigan mochevinani ammoniy sianatdan laboratoriya sharoitida sintez qilishi; * 1842-yilda rus olimi n.n.zininning benzoldan anilinni sintez qilishi; * nemis kimyogari a.v.kolbe va ingliz olimi franklendlarning sirka kis- lotani sintez qilishi; * 1854- yili fransuz kimyogari …

3 / 160

atijasida uzun uglerod zanjirini hosil qila olishi; c c c c c c c c . . . 2. organik birikmalarning tarkibida uglerod va vodorod borligi uchun, ular yonganda karbonat angidrid va suv hosil bo‘ladi; ch4 + 2o2 co2 + 2h2o 3. suyuqlanish va parchalanish harorati anorganik birikmalarga nisbatan ancha past; 4. organik moddalar anorganik moddalarga nisbatan beqaror, harorat ta’sirida oson o‘zgaradi; 5. organik birikmalar ko‘pchilik anorganik birikmalardan farq qilib dis- sotsialanmaydi va noelektrolitlar hisoblanadi; 6. organik reaksiyalar anorganik moddalar orasidagi reaksiyalarga nis- batan sekin boradi. chunki organik birikma kovalent bo‘g‘lar orqali bog‘lan- gan; 7. organik birikmalarda izomeriya hodisasi uchraydi. masalan: 1ch3 2ch2 3ch2 4ch3 n-butan izobutan 1ch3 2ch 3ch3 ch3 2)1) 6 mavzuga oid testlar. 1. 1824-yilda f.vyoler oksalat kislotani qanday moddadan sintez qilib oldi? a) ammoniy sianatdan b) ditsiandan c) chumoli kislotadan d) atsetilendan 2. 1828-yilda qaysi olim ammoniy sianiddan mochevinani sintez qilgan? a) f.vyoler b) m.bertole c) …

4 / 160

olimlar sirka kislotani sintez qilishgan? a) m.bertole va a.m.butlerov b) franklend va a.v.kolbe c) f.vyoler va n.n.zinin d) kekule va kuper 9. n-butanning izomerlar sonini aniqlang. a) 1 b) 2 c) 3 d) 4 10. 1854-yili fransuz kimyogari m. bertlo qaysi moddani olgan? a) karbon kislotani b) yog‘ni c) murakkab efirni d) spirtni 2-§. organik moddalarning tuzilish nazariyasi rus olimi a.m.butlerov organik birikmalarning kimyoviy tuzilish nazari- yasini taklif etdi. ushbu nazariya quyidagicha ta’riflanadi: murakkab zarrachaning kimyoviy tabiati uning tarkibini tash- kil etuvchi moddiy zarrachalarning tabiati, ularning miqdori va kimyoviy tuzilishi bilan belgilanadi. ushbu nazariyadan kelib chiqadigan xulosalar quyidagilardan iborat: 1. organik moddalarning molekulasini hosil qilgan hamma atomlar o`z valentliklariga mos ravishda ma’lum izchillikda birikkan. molekulada atomlarning bunday izchillikda birikishi kimyoviy tuzilish deyiladi. organik birikmalarda uglerod atomi iv, vodorod atomi i, kislorod atomi ii valentliklarni namoyon qiladi. c c c o h c c o h c n h h 2. …

5 / 160

aldan aytib berish mumkinligini amalda ko‘rsatib berdi. 4. modda molekulasidagi atomlar va atomlar guruhi o‘zaro bir-biriga ta’sir etadi. bizga molekulasi tarkibida bir xil guruh bo‘lgan, lekin turli xossalarga ega bo‘lgan moddalar ma’lum. misol uchun, c2h5oh, naoh, ch3cooh larda gidroksil guruhlar mavjud. ch3 ch2 oh etil spirt na oh natriy gidroksid ch3 c o o h sirka kislota shunga qaramay, ularning xossalari turlicha: c2h5oh neytral, naoh kuchli asos, ch3cooh kislotalik xossasini namoyon qiladi. bunga sabab bu moddalar bilan bog‘langan atomlar hamda atomlar guruhining o‘zaro ta’siridir. 5. kimyoviy reaksiyalarda modda molekulasini tashkil etgan barcha atomlar emas, balki ayrim atomlar yoki atomlar guruhi ishtirok etadi. misol qilib, etil spirti bilan natriy metalining o‘zaro ta’sirini olish mumkin. 9 bu reaksiyada faqat gidroksil (oh) guruhidagi vodorod natriy metali bilan almashinadi, qolgan vodorod atomlariga natriy ta’sir qilmaydi. 2 c2h5oh + 2na 2 c2h5ona + h2 natriy etilat organik birikmalarda uglerod atomining oksidlanish darajasi. organik birikmalarda uglerod …

Want to read more?

Download all 160 pages for free via Telegram.

Download full file

About "10-sinf_kimyo"

2 3 so‘zboshi ta’limning uzluksizligi va uzviyligi amalda bo‘lgan bugungi kunda barcha o’quv sohalarida yangi sifat bosqichlariga o‘tish talab etilmoqda. organik kimyo inson faoliyatining eng qadimgi sohasi hisoblanadi. moddani xossalarini chuqur o‘rganib va undan inson farovonligi yo‘lida foydalanish ushbu kunning asosiy masalalaridan biridir. respublikamiz uglevodorodlarning katta zaxirasiga ega bo‘lgan mamlakatdir va kimyo sanoati keng rivojlanayotgan, xalq xo‘jaligining barcha sohalarida o‘zining muhim o‘rniga ega bo‘lgan bugungi kunimizda mazkur fan egalariga talab tobora ortib bormoqda. kelajakdagi malakali mutaxassis kimyo fanining asoslarini chuqur bilmog‘i lozim. maktab o‘quv dasturidagi organik kimyo fanni qiziqarli bo‘lishi bilan birga o‘zlashtirish jarayonida bir qator muammola...

This file contains 160 pages in PDF format (3.0 MB). To download "10-sinf_kimyo", click the Telegram button on the left.

Tags: 10-sinf_kimyo PDF 160 pages Free download Telegram