biosferaning global modelini shakllantirishga qaratilgan zamonaviy tajribalar

PPT 22 pages 1.3 MB Free download

22 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.3 MB

File type PPT

Pages 22

Updated Dec 2025

Page preview (6 pages)

Scroll down 👇

1 / 22

o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`lim vazirligi namangan davlat universiteti tabiiy fanlar va geografiya fakul`teti biologiya yo`nalishi 1-bosqich, 103-guruh talabasi kamolova shoxsanamning ekologik muammolar mavzusida tayyorlagan taqdimoti namangan - 2013 mavzu: biosferaning global modelini shakllantirishga qaratilgan zamonaviy tajribalar biosfera xaqidagi ta'limot er yuzidagi tirik organizmlar tarqalgan, ularning doimiy ta'siri ostida bo'lgan va faoliyati mahsulotlari egallagan qobiq biosfera(yunoncha «bios»-hayot, «sfera»-shar) deb yuritiladi. biosfera erning qattiq qobig'i- litosferaning ustki qismi(3 km chuqurlikkacha), havo qobig'i atmosferaning quyi, troposfera qismini(15 km gacha) va suv qobig'i- gidrosferani(11 km gacha) o'z ichiga oladi biosferaning er geosferalari o'rtasidagi o'rni biosfera xaqidagi ta'limotning asoschisi rus olimi, akademik v.i.vernadskiy(1863-1945) hisoblanadi. v.i.vernadskiy birinchi bo'lib er sayyorasi evolyutsiyasida tirik organizmlarning roli va ahamiyatini ochib bergan, biosferani biogeoximik o'rganishni boshlagan. biosferaning hosil bo'lishida abiotik, biotik va noobiotik bosqichlar ajratiladi. abiotik bosqichda(4,5-3,5 mlrd. yil oldin) sayyorada hayotning vujudga kelishi va rivojlanishi uchun sharoitlar yuzaga kelgan. biotik bosqichda(3,5 mlrd. yil oldin) dastlabki tirik …

2 / 22

«tirik modda» deb ataydi. hozirgi vaqtda bu tushuncha biota deb ham nomlanadi. v.i.vernadskiy bo'yicha biosferaning quyidagi tarkibiy qismlari ajratiladi: tirik modda(biota)-barcha tirik organizmlarning yig'indisi; o'lik modda- hosil bo'lishida tirik organizmlar qatnashmaydigan tog' jinslari, suv, minerallar va boshqalar; biogen moddalar-organizmlar hayot faoliyati mahsuli sifatida hosil bo'lgan ko'mir, torf, neft, gaz va boshqalar; oraliq modda-biogen moddalarning noobiogen kelib chiqqan mineral jinslar bilan aralashmalari-tuproq, slanetslar va boshqalar. biosferada tirik organizmlarning tarqalishi biosferadagi o'simlik va hayvonlar biomassasi tarkibidagi energiya yoki uglerod miqdoriga asoslangan ma'lumotlar bo'yicha biosferadagi tirik, biogen va oraliq moddalar miqdori nisbati 1:20:4000 ga to'g'ri keladi(1). biota biomassasi eng kichik bo'lishiga qaramay yuqori xilma-xillikka ega va o'z tarkibini million marta tezroq yangilaydi. v.i.vernadskiy tirik organizmlarning birgalikdagi faoliyatini er yuzi tabiatini o'zgartiradigan geologik kuchga qiyoslaydi. evolyutsion taraqqiyoti davomida tirik organizmlar biosferadagi hozirgi sharoitlarni yuzaga keltirgan. biosfera biomassi(quruq modda hisobida) 1,4 trln.tonnaga teng kelsa, uning yillik mahsuldorligi o'n marta kamdir(1). biosferdagi tirik moddalarning umumiy massasi …

3 / 22

ma harakati deganda kimyoviy elementlarning ko'chib yurishi, yoki migratsiyasi tushuniladi. kichik biologik va katta geologik aylanma harakatlar ajratiladi. biologik aylanma harakatda qatnashadigan organizmlarning produtsent, konsument va redutsent ekologik guruhlari ajratiladi. produtsentlar uglerod, quyosh energiyasi va suv ishtirokida organik mahsulotlarni yaratadi, konsumentlar birlamchi mahsulotni iste'mol qiladi va redutsentlar organik moddalarni parchalaydi. yashil o'simliklar quyosh energiyasidan foydalanib, tirik moddalarning birlamchi mahsulotini hosil qiladi, so2 ni o'zlashtirib o2 ni ajratadi. hayvonlar o'simliklar bilan oziqlanadi, kislorodni o'zlashtirib so2 ni ajratadi. o'lik hayvon va o'simlik qoldiqlarini hasharotlar, zamburug'lar, bakteriyalar va boshqalar parchalaydi, mineral yoki noorganik birikmalarga aylantiradi. ular tuproqqa tushib, yana o'simliklar tomonidan o'zlashtiriladi. katta aylanma harakatda ushbu jarayon quruqlik va okean o'rtasida amalga oshadi. v.i.vernadskiy aylanma harakatda ishtirok etadigan tirik moddaning quyidagi besh asosiy funktsiyasini ajratadi: gaz funktsiyasi-atmosferadagi asosiy gazlar tirik organizmlar faoliyati natijasida vujudga kelgan va yangilanib turadi; biogen moddalarni to'plash funktsiyasi-organizmlar tanasida ko'plab kimyoviy elementlarni to'playdi; oksidlanish-qaytarilish funktsiyasi temir, oltingugurt, marganets, azot …

4 / 22

hida, tuproq hosil bo'lishida, relef shakllarini o'zgarishida, yonilg'i qazilma boyliklarning paydo bo'lishida va atmosferaning hozirgi tarkibini vujudga keltirishda katta rol o'ynaydi. to'xtovsiz davom etadigan va tirik organizmlar faoliyati tufayli tartibga solinib turadigan moddalarning doimiy aylanishi biosferaning o'ziga xos belgisidir. atmosferada sarf bo'ladigan kislorod o'rnini fotosintez va boshqa jarayonlar natijasida to'ldirib turiladi. o'simliklar karbonat angidridni yutib, organik mahsulot yaratadi. biosferada suvning almashinuvida tirik moddalar katta rol o'ynaydi. biosferadagi organizmlar azot, kaliy, kremniy, fosfor, oltingugurt va boshqalarni aylanib yurishida bevosita ishtirok etadi. demak, moddalarning tabiatda to'xtovsiz aylanib yurishida tirik mavjudotlarning ahamiyati juda katta. biotik aylanishda million tonnalab fosfor va azot, katta miqdordagi kaliy, kaltsiy, temir hamda juda ko'p miqdorda suv ishtirok etadi. suvning aylanishida bug'lanish, transpiratsiya jarayonlari muhim rol o'ynaydi. o'simliklarning er ustki qismlari tomonidan suvning bug'lantirilishi ko'tarish kuchini hosil qiladi, tuproqdan eritmalarni oladi. ular o'simlikni suv bilan birgalikda mineral tuzlar bilan ham ta'minlaydi. suv tuproqdan bug' holatida atmosferaga ko'tarilib, soviydi, keyin …

5 / 22

i; 2) organik moddalarning energiya ajralib chiqishi bilan birga davom etadigan emirilishi. bunday emirilish jarayonida organik moddalar mineral moddalarga aylanadi. biosferada so2ning aylanma harakati. biosfera va inson biosfera insonlarning yashashi uchun zarur hayotiy sharoitlar ega yagona makon hisoblanadi. biosferaning yagona makonligi qonun hisoblanadi: biosferani sun'iy muhitga almashtirib bo'lmaydi, chunki yangi hayot turlarini yaratish mumkin emas. inson abadiy dvigatelni yarata olmaydi, biosfera esa amalda abadiy dvigateldir kundan- kunga soni oshib borayotgan aholining hayoti biosferada mavjud tabiiy resurslarga bevosita bog'liqdir. tabiiy resurs deganda insonning hayoti, xo'jalik faoliyati uchun kerak bo'lgan barcha tabiiy jismlar, hodisalar, jarayonlar tushuniladi. xilma-xil tabiiy resurslar jamiyat mavjudligining asosiy manbalari hisoblanadi. «er» deb nomlangan kosmik kemada barcha zarur sharoitlar va fazogirlar uchun hamma kerakli mahsulotlar muhayyodir. «eru osmon narsalari shunday rejali tuzilganki, agar biz uni tayyorlasaydik, xoh o'zimiz uchun va xoh o'zgalar uchun, bu narsalarning hammasini tushunish u yoqda tursin, loaqal xayol ham qila olmas edik...( 31) xozirda insonning …

6 / 22

. unga muvofiq modda, energiya, axborot va alohida tabiat tizimlari va biosferaning sifati o'zaro bog'liq va bu ko'rsatkichlaridan birining hohlagan o'zgarishi boshqa barcha ko'rsatkichlarning o'zgarishiga olib keladi. le-shatele-braun printsipiga muvofiq, ekosistemadagi o'zgarishlar uni barqarorligini saqlab qolishni ta'minlaydigan yo'nalishda amalga oshadi va turg'unligini buzadigan ta'sirlarga qarshilik ko'rsatadi. ekosistemada organizmlar qanchalik rang-barang bo'lsa, oziq to'rlari keng va turlarning ekologik o'rnini bosish imkoniyatlari qanchalik keng bo'lsa u shunchalik turg'un, barqaror bo'ladi. insoniyat tomonidan amalga oshirilayotgan tadbirlar hech qachon biosferaning o'z-o'zini tiklash qobiliyati o'rnini bosolmaydi. faqatgina tabiiy holida saqlanib qolgan biota biosferaning barqaror muvozanatini tiklab turishi mumkin. insoniyatning bosh vazifasi atrof-muhit ifloslanishlarining oldini olishgina emas, balki tabiiy biotani saqlab qolish bo'lishi kerak. buning uchun tabiiy biota va ochiq okean biotasini o'zlashtirishni to'xtatish, shuningdek, o'zlashtirilgan quruqlikdagi tabiiy biotani tiklash lozimdir. tabiiy muhit holatining inson ta'sirida o'zgarishi, jonli va jonsiz komponentlarga kuchli antropogen ta'sir ekologik muammolarni keltirib chiqaradi. inson xo'jalik faoliyatining tabiat qonunlariga mos kelmasligi, biosferaning …

Want to read more?

Download all 22 pages for free via Telegram.

Download full file

About "biosferaning global modelini shakllantirishga qaratilgan zamonaviy tajribalar"

o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`lim vazirligi namangan davlat universiteti tabiiy fanlar va geografiya fakul`teti biologiya yo`nalishi 1-bosqich, 103-guruh talabasi kamolova shoxsanamning ekologik muammolar mavzusida tayyorlagan taqdimoti namangan - 2013 mavzu: biosferaning global modelini shakllantirishga qaratilgan zamonaviy tajribalar biosfera xaqidagi ta'limot er yuzidagi tirik organizmlar tarqalgan, ularning doimiy ta'siri ostida bo'lgan va faoliyati mahsulotlari egallagan qobiq biosfera(yunoncha «bios»-hayot, «sfera»-shar) deb yuritiladi. biosfera erning qattiq qobig'i- litosferaning ustki qismi(3 km chuqurlikkacha), havo qobig'i atmosferaning quyi, troposfera qismini(15 km gacha) va suv qobig'i- gidrosferani(11 km gacha) o'z ichiga oladi biosferaning er geosferalari...

This file contains 22 pages in PPT format (1.3 MB). To download "biosferaning global modelini shakllantirishga qaratilgan zamonaviy tajribalar", click the Telegram button on the left.

Tags: biosferaning global modelini sh… PPT 22 pages Free download Telegram