biosfera haqida tushuncha

DOC 47 pages 3.8 MB Free download

47 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 3.8 MB

File type DOC

Pages 47

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 47

reja: i. kirish. ii. asosiy qism. 2.1. geografik qobiqning asosiy xususiyatlari 2.2. biosfera haqida tushuncha 2.3. biosferadagi mavjudotlarning (organizmlarning) xillari va vazifalari. 2.4. biomassa va uning tarqalishi. 2. 5. biosferani barqarorligini saqlash muammolari va evolutsiyasi. iii. xulosa. foydalanilgan adabiyotlar. kirish. «biosfera» atamasi birinchi bor 1875-yil nemis geologi edu-ard zyuss tomonidan fanga kiritilgan. biosfera deganda yerning hayot qobig'i — tirik organizmlar mavjud muhit tushuniladi. u atmosferaning quyi qismi, gidrosferaning va litosferaning yuqori qismini o'z ichiga olib, yerning boshqa qobiqlaridan o'zining bir qator xususiyatlari bilan ajralib turadi. eng asosiy farqi-bu muhitda tirik organizmlarning (o'simliklar, mikroorganizmlar, hayvonot dunyosi) mavjudligi hisoblanadi. ammo biosfera yaxlit qobiqni hosil qilmaydi. biosferaning yuqori chegarasi atmosfe-raning 25 — 30 km. balandlikda joylashgan ozon qatlami, quyi chagarasi quruqlikda 1 0 — 1 2 km. chuqurlikdan o'tkaziladi. gidrosfera esa butunlay biosfera tarkibiga kiritiladi. organizm-larning asosiy qismi qalinligi bir necha o'nlab metrni tashkil etuvchi atmosfera, litosfera va gidrosfera chegara zonasida joylashgan. biosferadagi …

2 / 47

avomida organik birikmalarning abiogen sintezi amalga oshgan va shundan keyin birlamchi sodda organizmlar shakllangan deb hisoblanadi. biosferadagi tirik organizmlarning umumiy massasi yerning boshqa qobiqlarining massasiga nisbatan juda kichik boiib 2,4 1012tni tashkil etadi. bu ko'rsatkich gidrosferaning massasiga nasbatan taxminan 600 ming barobar, litosferaning massasiga nisbatan 1,5 mln barobar kam. lekin shunga qaramay tirik 3 orga-nizmlarning geografik qobiqqa ko'rsatayotgan ta'siri benixoya katta. birinchi navbatda bu ta'sir geografik qobiqning biz ko'rsatayotgan bir qator xususiyatlarni shakllanishida o'z aksini topgan. ayniqsa yashil o'simliklarninng fotosintez jarayonida atmosferadagi karbonat angidrid, suv va tuproqdagi eritmalar hisobiga organik birikmalarni vujudga keltirishi muhim ahamiyatga ega. bu jarayon katta miqdordagi quyosh energiyasini geografik qobiqda to'planishi bilan bog'liq. keyinchalik bu energiya yonish, chirish jarayonida arof-muhitga chiqadi yoki boshqa organizmlarga ozuqa zanjiri orqali uzatiladi. biosferada energiya manbai sifatida har xil kimyoviy reaksiyalar ham xizmat qilishi mumkin, shuni hisobiga bakteriyalar organik mahsulotni vujudga keltiradi. atrof-muhitning sharoitiga moslashishi, organizmlarni ta-biiy raqobat natijasida tanlanishi tirik …

3 / 47

vli, kimyoviy) unchalik ko'p emas. biosferadagi tirik va jonsiz organizmlar hayotiy jarayonlar ta'sirida bir-biri bilan chambar-chas bog'langan. 4 2.1. geografik qobiqning asosiy xususiyatlari geografik qobiq murakkab tizim bo’lib, juda uzoq vaqt da-vomida shakllanib hozirgi holatini olgan. uning asosiy xususi-yatlari quyidagilardan iborat: 1. geografik qobiq moddiy tarkibining va tuzilishining o’ziga hosiligi va xilma-xilligi. geografik qobiqda moddalar uch agregat holatda uchraydi (qattiq, suyuq, gaz). ularning fizik xossalari (zichlik, issiqlik o’tkazuvchanligi, issiqlik sig’imi, yopishqoqlik, darzlanganlik darajasi, quyosh nurlarini qaytarish xossasi va h.k) juda katta oraliqlarda o’zgaradi. moddalarning ximik hossalari turlicha. bundan tashqari geografik qobiqda modda-lar tuzilishiga ko’ra noorganik, organik va aralash turlarga bo’linadi. moddalarning har bir ajratilgan turi o’z navbatida yana yuzlab va minglab xillarga bo’linib ketadi. tirik organi-zimlarning turlari esa 1,5 mln. dan 2 mln. gacha yetadi. 2. geografik qobiqqa kelayotgan issiqlikning va uning o’zgarishining nihoyatda xilma-xilligi. geografik qobiqqa issiqlik koinotdan va yerning ichki qismidan keladi. ular nihoyatda xilma-xildir. ularning o’zgarishi ham …

4 / 47

lari, ximik elementlar migratsiyasi, ximiyaviy reaksiyalar va h.k kiradi. modda va issiqlikning harakati geografik qobiqning hamma qismlarini bir-biri bilan bogiaydi va uni bir butunligi va yaxlitligini ta’minlaydi. 4. geografik qobiqning moddiy tizim sifatida rivojlanishi davomida uning 5 tuzilishi murakkablasha borgan, undagi mod-dalarning turlari va issiqlik gradiyentlari orta borgan. geo-grafik qobiq rivojlanishining ma’lum bir bosqischida unda hayot vujudga kelgan. hayot bu moddiy jism harakatining eng yuqori shaklidir. hayotning vujudga kelishi — bu geografik qobiq rivojlanishining qonuniy natijasidir. tirik mavjudodlarning faoliyati esa yer yuzasi tabiatini sifat jihat-dan o’zgarishiga olib keldi. 5. geografik qobiqning shakllanishi va rivojlanishida fazoviy omillarning ahamiyati ham ulkandir. fazoviy omillarga quyidagilar kiradi: yerning og’irligi, yerdan quyoshgacha bo’lgan masofa, yerning o’z o’qi va quyosh atrofida aylanish tezligi, magnitosferaning mavjudligi. magnitosferaning mavjudligi yer uchun qulay termodinamik sharoitni keltirib chiqaradi. faqat yerdagina juda murakkab moddiy tizmning vujudga kelishi uchun qulay sharoit vujudga kelgan. 6. geografik qobiq mustaqil rivojlanish qobiliyatiga ega. atmosferaning, okeanning, …

5 / 47

lari yerning havo qobig’i (asosan troposfera), yer po’sti, suv qobig’i (okean va quruqlik suvlari) va hayot qobig’i (o’simlik va hayvonlar) geografik qobiqning tarkibiy qismlari hisoblanadi. ulardagi moddalar esa komponentlarni hosil qiladi. geografik qobiqda bir nechta tuzilish darajalari ajratiladi: geotarkibli, geosferali va geotizimli. geotarkibli yoki eng oddiy tuzilish darajasi. geotarkiblar — bu yer 6 yuzasidagi nisbatan bir xil xususiyatga ega bo’lgan moddiy hosilalar birlashmasidir. asosiy va ikkinchi darajali geotarkib-lar ajratiladi. asosiy geotarkiblarga tog’ jinslari, havo, suv, o’simlik va hayvonlar kiradi. ikkinchi darajali geotarkiblarga esa tuproq, muz, muzloq gruntlar kiradi. geotarkiblar hosil bo’lishi, kimyoviy tarkibi va fizik xossa-lariga qarab bir- biridan keskin farq qiladi. geografik qobiqda ilgari aytganimizdek, notirik, tirik va aralash moddalar ajratiladi. aralash (tirik va notirik moddalar birlashmasi) moddalarga tuproq, muz va muzloq grunt kiradi. notirik (noorganik) mod-dalarga asosan tog’ jinslari kiradi, ular yer po’stida keng tarqalgan. tirik moddalarga o’simliklar, hayvonotlar va mikroorganizimlar kiradi. ular biosferada keng tarqalgan. geosferali tuzilma …

6 / 47

sida yaxlit qatlam hosil qiladigan asosiy qobiqlar va yaxlit qatlam hosil qilmaydigan ikkinchi darajali qobiqlar ajratiladi. ikkinchi darajali qobiqlarga kriosfera (sovuqlik qobig’i), tuproq (pedosfera) va boshqalar kiradi. asosiy qobiqlardan faqat gidrosferagina geografik qobiqqa to’la kiradi. atmosferaning yuqori qismi va litosferaning quyi qismi yerda sodir bo’ladigan jarayonlarda qatnashmaganligi uchun ko’p olimlar tomonidan geografik qobiqqa kiritilmaydi. ular yerda bo’ladigan jarayonlarga bevosita emas, balki bilvosita tashqi muhit sifatida ta’sir etadi. shuning uchun atmosferaning yuqori qismi va litosferaning quyi qismi geografiya fani tomonidan chuqur o’rganilmaydi. demak, 7 geografiyada atmosfera va litosfera haqida gapirilganda atmosferaning quyi qismi va litosferaning yuqori qismi tushuniladi. geografik qobiqda geosferalar (geoqobiqlar) moddalarning zichligiga qarab qatlamsimon joylashgan. zichligi yuqori boigan moddalar pastda, zichligi kam bo’lgan moddalar yuqorida joy- lashgan. ular yerdagi moddalarni og’irligiga qarab tabaqalanishi oqibatida vujudga kelgan va geografik qobiqni bo’ylama (ver-tikal) tuzilishini tashkil qiladi. geotizimli tuzilma darajasi. geotizimlar — geotarkiblarning o’zaro ta’siri natijasida vujudga keladigan majmuali hosilalardir. notirik geotarkiblarning …

7 / 47

harlar, sanoat markazlari, qishloq xo’jalik yerlari, gidrotexnik inshootlar va h.k.) geotizimlar bir-biri bilan gorizontal (yuzalama) yo’nalishda almashadi. ular geografik qobiqning gorizontal (yuzalama) tu-zilishini hosil qiladi. geotizimlar o’lchamlariga qarab uchga bo’linadi: planetar, regional, lokal. umumiy yer bilimi geografik qobiqning bo’ylama va yuza-lama tuzilishini o’rganadi. ammo geografik qobiqning yuzalama tuzilishini faqat planetar darajada o’rganadi. 2.2. biosfera haqida tushuncha «biosfera» atamasi birinchi bor 1875-yil nemis geologi edu-ard zyuss tomonidan fanga kiritilgan. biosfera deganda yerning hayot qobig'i — tirik organizmlar mavjud muhit tushuniladi. u atmosferaning quyi qismi, gidrosferaning va litosferaning yuqori qismini o'z ichiga olib, yerning boshqa qobiqlaridan 8 o'zining bir qator xususiyatlari bilan ajralib turadi. eng asosiy farqi-bu muhitda tirik organizmlarning (o'simliklar, mikroorganizmlar, hayvonot dunyosi) mavjudligi hisoblanadi. ammo biosfera yaxlit qobiqni hosil qilmaydi. biosferaning yuqori chegarasi atmosfe-raning 25 — 30 km. balandlikda joylashgan ozon qatlami, quyi chagarasi quruqlikda 1 0 — 1 2 km. chuqurlikdan o'tkaziladi. gidrosfera esa butunlay biosfera tarkibiga kiritiladi. organizm-larning …

8 / 47

di tog' jinslarning mutlaq yoshi esa 4 mlrd. yil atrofida ekanligi aniqlangan. ko'pgina olimlarning fikricha yerda hayot vujudga kelishi-dan oldin qariyb 1 mlrd. yil davomida organik birikmalarning abiogen sintezi amalga oshgan va shundan keyin birlamchi sodda organizmlar shakllangan deb hisoblanadi. biosferadagi tirik organizmlarning umumiy massasi yerning boshqa qobiqlarining massasiga nisbatan juda kichik boiib 2,4 1012tni tashkil etadi. bu ko'rsatkich gidrosferaning massasiga nasbatan taxminan 600 ming barobar, litosferaning massasiga nisbatan 1,5 mln barobar kam. lekin shunga qaramay tirik orga-nizmlarning geografik qobiqqa ko'rsatayotgan ta'siri benixoya katta. birinchi navbatda bu ta'sir geografik qobiqning biz ko'rsatayotgan bir qator xususiyatlarni shakllanishida o'z aksini topgan. ayniqsa yashil o'simliklarninng fotosintez jarayonida atmosferadagi karbonat angidrid, suv va tuproqdagi eritmalar hisobiga organik birikmalarni vujudga keltirishi muhim ahamiyatga ega. bu jarayon katta miqdordagi quyosh energiyasini geografik qobiqda to'planishi bilan 9 bog'liq. keyinchalik bu energiya yonish, chirish jarayonida arof-muhitga chiqadi yoki boshqa organizmlarga ozuqa zanjiri orqali uzatiladi. biosferada energiya manbai sifatida …

Want to read more?

Download all 47 pages for free via Telegram.

Download full file

About "biosfera haqida tushuncha"

reja: i. kirish. ii. asosiy qism. 2.1. geografik qobiqning asosiy xususiyatlari 2.2. biosfera haqida tushuncha 2.3. biosferadagi mavjudotlarning (organizmlarning) xillari va vazifalari. 2.4. biomassa va uning tarqalishi. 2. 5. biosferani barqarorligini saqlash muammolari va evolutsiyasi. iii. xulosa. foydalanilgan adabiyotlar. kirish. «biosfera» atamasi birinchi bor 1875-yil nemis geologi edu-ard zyuss tomonidan fanga kiritilgan. biosfera deganda yerning hayot qobig'i — tirik organizmlar mavjud muhit tushuniladi. u atmosferaning quyi qismi, gidrosferaning va litosferaning yuqori qismini o'z ichiga olib, yerning boshqa qobiqlaridan o'zining bir qator xususiyatlari bilan ajralib turadi. eng asosiy farqi-bu muhitda tirik organizmlarning (o'simliklar, mikroorganizmlar, hayvonot dunyosi) mavjud...

This file contains 47 pages in DOC format (3.8 MB). To download "biosfera haqida tushuncha", click the Telegram button on the left.

Tags: biosfera haqida tushuncha DOC 47 pages Free download Telegram