boshlang‘ich sinflarda sintaksis elementlari ustida ishlash metodikasi

DOC 58 pages 353.5 KB Free download

58 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 353.5 KB

File type DOC

Pages 58

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 58

5-ma’ruza mashg‘uloti boshlang‘ich sinflarda sintaktik tushunchalar ustida ishlash metodikasi. boshlang‘ich sinflarda punktuatsiya elementlari va orfografiyani o‘rganish metodikasi. kitobxonlik faoliyatini shakllantirish reja: 1.boshlang‘ich sinflarda sintaksis elementlari ustida ishlash metodikasi. 2.boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini tinish belgilarining ishlatilishi bilan tanishtirish. 3.tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi ma’lumotlarni sinflarga joylashtirish tizimi. 4.boshlang‘ich sinflarda imloga o‘rgatish. orfografik malakaning psixologik tabiati. 5.imlo qoidasi ustida ishlash metodikasi. 6.imloviy mashqlar. 7.imloviy mashqlar tizimida diktantlar turlaridan foydalanish. 8.kitobxonlik faoliyatini shakllantirish tayanch so‘z va iboralar: sintaksis, sintaktik tushuncha, gap, darak gap, so’roq gap, buyruq gap, his-hayajon gap, sodda gap, gap bo’laklari, gapning uyushiq bo’laklari, undalma, punktuatsiya, punktuatsiya elementlari, so’z birikmasi, orfografiya, orfografik malaka, imlo qoidasi. adabiyotlar ro‘yxati : 1.x.jamolxonov. hozirgi o`zbek adabiy tili. tdpu talqin 2005. 2.x.muxiddinova. hozirgi zamon o‘zbek adabiy tili. toshkent “talqin” 2005. 3.r.ikromova, d.muhamedova, m.hamrayev ona tilidan mashqlar to‘plami (o‘quv qo‘llanma) tdpu, toshkent, 2009. 1.boshlang‘ich sinflarda sintaksis elementlari ustida ishlash metodikasi gap ustida ishlash. boshlang’ich sinflarda sintaksis yuzasidan beriladigan bilimlar …

2 / 58

hakllantirish hisoblanadi. morfologiya va leksika, fonetika va orfografiya sintaksis asosida o’zlashtirilgani uchun tilni o’rganishda gap ustida ishlash markaziy o’rin egallaydi. gap nutqning asosiy birligi bo’lib, boshlang’ich sinf o’quvchilari ot, sifat, son, olmosh, fe’l va ularning muhim kategoriyalarining tilimizdagi rolini gap asosida bilib oladilar. o’quvchilar ona tili leksikasini ham gap negizida egallaydilar. so’zning leksik ma’nosi va uning qo’llanish xususiyatlari so’z birikmasi yoki gapda ma’lum bo’ladi. so’z gapda bir ma’noli bo’ladi (gapdan tashqari bir necha ma’no ifodalash mumkin). metodist olima t.g.ramzaeva boshlang’ich sinflarda gap ustida ishlashni shartli ravishda besh yo’nalishga bo’ladi: 1. gap haqidagi grammatik tushunchani shakllantirish (til birligi bo’lgan gapning muhim belgilarini o’rgatish). 2. gap qurilishini o’rgatish (so’z birikmasida so’zlarning bog’lanishi ustida ishlash, gapning grammatik asosini, bosh va ikkinchi darajali bo’laklarning xususiyatlari, yoyiq va yig’iq gaplar ustida ishlash). 3. o’quvchilarning nutqida gapning maqsadga va ohangga ko’ra turlaridan foydalanish ko’nikmasini shakllantirish. 4. gapda so’zlarni aniq qo’llash ko’nikmasini o’stirish. 5. yozma nutqda gapni …

3 / 58

fikr ifodalovchi nutq birligi – gap haqidagi elementar tasavvurdan gapning bosh va ikkinchi darajali bo’laklari, gapda so’zlarning bog’lanishi, gapning uyushiq bo’laklarini o’rganishga o’tadilar. gap ustida ishlashning boshlang’ich bosqichi savod o’rgatish davriga to’g’ri keladi. bu davrda o’quvchilar gapning muhim xususiyatlari (fikr ifodalashi, tugallangan ohang bilan aytilishi) bilan tanishadilar. gapning bu xususiyatlarini bilmasdan turib, so’zlardan gap tuzib bo’lmaydi. agar o’quvchilar gapning bosh bo’laklarini ajrata olmasalar, gap nutqning yaxlit birligi ekanini bilmaydilar. ega va kesim gapning qurilishi va mazmunining asosini tashkil etadi. shuning uchun ham savod o’rgatish davrida gapning bosh bo’laklari ustida kuzatish o’tkazgan ma’qul. gapning bosh bo’laklarini kuzatish bilan o’quvchilar o’z fikrlarini aniq ifodalashga o’rganadilar, ularda nutqdan gapni ajratish ko’nikmasi shakllanadi. gapni o’rganish me’yoriga qarab uning tarkibiy qismlari, xususan, so’z birikmasi haqidagi tasavvur aniqlanadi. boshlang’ich sinflarda o’rganiladigan sintaktik material kam bo’lsa ham, butun o’quv yili davomida, boshqa mavzularga singdirilgan holda gap ustida ishlab boriladi. dasturga ko’ra, 1-sinfda o’quvchilarga gap haqida elementar tushunchalar …

4 / 58

di. bu sinfda gapda so’zlarning bog’lanishiga katta e’tibor beriladi. o’quvchilar gapning asosi (ega va kesim)ni ajratadilar, ikkinchi darajali bo’laklarni farqlaydilar va gapdagi ikki so’z (hokim va tobe so’z)ni, so’zlarning grammatik jihatdan, ya’ni qo’shimchalar orqali bog’lanishni bilib oladilar. 4-sinfda gapning uyushiq bo’laklarini o’rganish bilan gap bo’laklari haqidagi bilim kengaytiriladi. shunday qilib, o’quvchilarda gap bo’laklari haqidagi tasavvurni o’stirish gapni o’zlashtirishda yetakchi hisoblanadi. birinchidan, boshlang’ich sinf o’quvchilari gap bo’laklarini ikkita katta guruhga (bosh va ikkinchi darajali bo’laklarga) bo’linishini o’zlashtiradilar. bu sinflarda ikkinchi darajali bo’laklar turlarga ajratilmaydi. gapni o’zlashtirish uchun bosh va ikkinchi darajali bo’laklarning mohiyati ochiladi: bosh bo’laklar gapning grammatik asosini tashkil qiladi, fikr, asosan, gapning grammatik asosi orqali ifodalanadi; ikkinchi darajali bo’laklar esa bosh bo’laklarni aniqlovchilik va to’ldiruvchilik vazifasini bajaradi. ikkinchi darajali bo’laklarning mohiyatini ochish uchun o’quvchilar gapni tahlil qiladilar va ular qaysi gap bo’lagiga bog’lanib, uni izohlab kelayotganini aniqlaydilar. ikkinchi darajali bo’laklarning xususiyatlari gapni yoyish (yig’iq gapni yoyiq gapga aylantirish) jarayonida …

5 / 58

vchilar uning quyidagi muhim belgilarini amaliy bilib olishlari zarur: 1. so’z birikmasi mazmun va grammatik tomondan bog’langan ikki qism bo’ladi. masalan, “dunyo xalqlari tinchlik uchun kurashadilar” gapida ikkita so’z birikmasi bor: 1) dunyo xalqlari; 2) tinchlik uchun kurashadilar. 2. so’z birikmasida bir so’z hokim ikkinchi so’z tobe bo’ladi. hokim so’zdan tobe so’zga so’roq beriladi, tobe so’z shu so’roqqa javob bo’lgan so’zdir. masalan, (qanday?) iqtidorli o’quvchilar (qaerga?) to’garakka a’zo bo’ldilar. ega va kesim so’z birikmasini emas, gapni hosil qiladi. gap tarkibidagi so’z birikmalarni ajratish ko’nikmasi uzoq mashq davomida shakllantirilib boriladi. buning uchun o’quvchilarning so’z birikmasidan bir so’zning boshqa so’zga tobeligini tushunishga qaratilgan mashqlar tizimidan foydalaniladi: 1. gaplarni yoyish. buning uchun gapning qaysi bo’lagi yoyishni talab qilishi aniqlanadi. masalan, “daraxtlar gullaydi” gapini tahlil qilish uchun berilgan ega va kesim (gapning asosi) ajratiladi. – daraxtlar qachon gullashini aytish uchun gapga qanday so’zni qo’shish kerak? – qachon gullaydi? (bahorda gullaydi) – bu so’z gapning …

6 / 58

nadi. 3. uzluksiz (tinish belgilarisiz) matndan gaplarni ajratish. mashqning bu turi ongli bo’lishi uchun har bir gapning bosh bo’laklarini va so’z birikmalarini ajratish lozim. 4. gapni tahlil qilish va chizmasini chizish. gap tahlil qilinayotganda dastlab uning asosi ajratiladi, keyin egani izohlovchi ikkinchi darajali bo’lak, kesimni izohlovchi ikkinchi darajali bo’lak, boshqa ikkinchi darajali bo’lakni izohlovchi ikkinchi darajali bo’lak ajratiladi. shunday qilib, asta-sekin so’z birikmalari ham aniqlanadi. 5. o’qituvchi bergan chizma yoki so’roqlar asosida gap tuzish: kim? nimalarni? nima qildi? (bola olmalarni terdi). so’z birikmasi ustida ikki yo’nalishda ish olib boriladi: 1) so’z birikmasiga gap ichida gapning tarkibiy qismi sifatida qaraladi; 2) so’z birikmasiga predmetning yoyiq nomi sifatida qaraladi, masalan, soat – so’z, oltin soat, qo’l soat, osma soat, elektron soat – so’z birikmalari. quyida gapning bosh bo’laklarini o’rganishga oid dars namunasini keltiramiz: 2.boshlang’ich sinf o’quvchilarini tinish belgilarining ishlatilishi bilan tanishtirish ma’lumki, punktuatsiya tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi qoidalar yig’indisidir. “punktuatsiya ham yozuv …

7 / 58

hilar bunday matnni o’qish va mazmuniga tushunish qiyin ekanligiga ishonch hosil qiladilar. punktuatsiya semantik, sintaktik va intonatsion qoidaga asoslanadi. bu uch asos bir-biriga o’zaro ta’sir qiladi. xat yozuvchi tinish belgisini qo’yishda, avvalo, bayon etadigan fikrining mazmuniga asoslanadi. nutqning mazmun tomoni gapning qurilishiga ham ta’sir qiladi. shuning uchun o’quvchilarga tinish belgilarining qo’llanilishini tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi ma’lumotlarni sinflarga joylashtirish tizimi 1-sinf o’quvchilariga savod o’rgatish davridayoq nuqta, so’roq belgisi va undov belgisi bilan amaliy tanishtiriladi. bolalar “alifbe” o’qimasalar ham, rasmga qarab gap tuzadilar. o’qituvchi ularga talaffuzda bir gap boshqasidan to’xtam (pauza) bilan ajratilishini, gapning oxirida ovoz pasayishini tushuntiradi. bolalar, o’qituvchi topshirig’iga ko’ra, 3-5 gapli kichik matnni gaplarga ajratadilar va ular o’rtasidagi to’xtam (pauza) qilish hikoya mazmunini yaxshi tushunishga yordam berishiga ishonch hosil qiladilar. ular gapni to’g’ri talaffuz qilishini o’rgana boshlaydilar. bu gap oxiriga nuqta qo’yilishi bilan tanishtirish uchun mazmuniy va intonatsion asos yaratadi. bolalarni gapni o’qishga oldindan tayyorlash uchun chizmadan foydalaniladi. masalan, …

8 / 58

qta qo’yishni eslatadi, ishni tekshiradi. gapning oxiriga nuqta qo’yilmasa, xato hisoblanadi. o’quvchilar o’qituvchi yordamida nima uchun nuqta qo’yish lozimligini tushuntiradilar. shunday yo’l bilan gapning oxiriga nuqta qo’yish ko’nikmasi shakllantiriladi. so’roq va undov belgilari bilan ham savod o’rgatish davridayoq tanishtiriladi. bolalar so’rash mazmunini bildirgan gaplarni o’qiydilar. o’quvchilar bunday gaplarni ohangga rioya qilgan holda, ya’ni gapning oxirida ovozni ko’tarish bilan o’qishga o’rgatiladi. gapning mazmuni va intonatsiyasi so’roq belgisini qo’yishni talab etadi. undov belgisini qo’yishni o’quvchilar gapning his-hayajon ifodalashi va alohida ohangda o’qilishi bilan bog’laydilar. o’quvchilar 2-sinfda “gap” bo’limi mavzularini o’rganish jarayonida nuqta, so’roq va undov belgisi haqida nazariy tushunchalar oladilar. 3-sinfda esa tinish belgilari haqidagi nazariy tushunchalar chuqurlashtiriladi. shu vaqtdan boshlab o’quvchilar gap oxiriga tinish belgilari sintaktik asosda qo’yilishini anglay boshlaydilar. “darak gap” mavzusini o’rganish bilan bog’liq holda nuqta qo’yilishi, “so’roq gap” mavzusi bilan bog’liq holda so’roq belgisi va “undov gap” mavzusini o’rganish bilan bog’liq holda undov belgisining qo’yilishi o’rgatiladi. 4-sinfda o’quvchilar …

9 / 58

va ikki nuqtaning ishlatilishi bilan amaliy tanishadilar. savod o’rgatish davridayoq o’qituvchi o’quvchilar e’tiborini vergul, tire, ikki nuqtaning ishlatilishiga qaratadi, matnni o’qiganda bu tinish belgilariga rioya qilishni o’rgatadi. masalan, olma, olcha, nok – meva. kitob – bilim bulog’i. ona tili darslarida so’zlarni guruhlash mashqlarini bajarganda, o’qituvchi i sinf o’quvchilarini tire va ikki nuqtaning qo’yilishi bilan amaliy tanishtiradi. o’qituvchi aniq misollar bilan sanab ko’rsatilgan so’zlardan oldin ikki nuqta qo’yilishini, har bir so’zning vergul bilan ajratilishini ko’rsatadi. bunda o’quvchilar tinish belgining nomini aytadilar, o’qituvchi eslatmasa ham, ulardan asta-sekin foydalana boshlaydilar. matnni yozishdan oldin punktuatsion xatoning ham oldi olinadi. shunday qilib, o’qituvchi o’quvchilarda punktuatsion ziyraklikni o’stirib boradi. o’quvchilarga tinish belgilarini ishlatish qoidalarini to’la singdirish, ularni tinish belgilarini o’z o’rnida ongli ishlatishga o’rgatish maqsadida sintaktik-punktuatsion tahlil, tinish belgilari tushirib berilgan matnning tegishli tinish belgilarini qo’yish, ta’kidiy eslatish diktanti, bayon va inshoda tinish belgilarining ishlatilishini izohlash kabi mashqlardan foydalaniladi. ona tili darslarini o’qish darslari bilan bog’lash …

10 / 58

ng yozilishini tartibga soladi. bu xususiyati bilan u qoida xat yozuvchini har bir so’zni yodda saqlash, xotirlashdan qutqaradi va qoidaga amal qilib, belgilangan me’yorga muvofiq butun so’zlar guruhini yozish imkonini yaratadi. shuning uchun har bir darsda imlo ustida ishlash muxim vazifa sanaladi. orfografiyani o‘rganish metodikasi. to‘g‘ri yozishni o‘rgatish yo‘nalishlari. orfografik malakaning psixologik tabiati. imlo qoidasi ustida ishlash metodikasi. imloviy mashqlar. ona tilidan bilim, ko‘nikma va malakalarni tekshirish. to‘rt yillik boshlang‘ich ta’lim “ona tili” darslariga tavsifnoma. ona tili darslari. darsga umumiy tavsifnoma. ona tili darslarining turlari va qurilishi. 4.boshlang’ich sinflarda imloga o’rgatish. orfografik malakaning psixologik tabiati o’qituvchi imloviy malakaning psixologik tabiatidan kelib chiqib, kichik yoshdagi o’quvchilarda imloga oid malakani shakllantirish ustida ishlash metodikasini belgilaydi. imloviy malaka maxsus nutq malakasidir. to’g’ri yozuv – maxsus nutq faoliyati; yozuv ham murakkab harakat bo’lib, uning asosida nutq yotadi. imloviy malaka nutq faoliyatining komponenti sifatida gapni sintaktik jihatdan to’g’ri tuzish, so’zni uslubiy aniq qo’llashni ham o’z …

Want to read more?

Download all 58 pages for free via Telegram.

Download full file

About "boshlang‘ich sinflarda sintaksis elementlari ustida ishlash metodikasi"

5-ma’ruza mashg‘uloti boshlang‘ich sinflarda sintaktik tushunchalar ustida ishlash metodikasi. boshlang‘ich sinflarda punktuatsiya elementlari va orfografiyani o‘rganish metodikasi. kitobxonlik faoliyatini shakllantirish reja: 1.boshlang‘ich sinflarda sintaksis elementlari ustida ishlash metodikasi. 2.boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini tinish belgilarining ishlatilishi bilan tanishtirish. 3.tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi ma’lumotlarni sinflarga joylashtirish tizimi. 4.boshlang‘ich sinflarda imloga o‘rgatish. orfografik malakaning psixologik tabiati. 5.imlo qoidasi ustida ishlash metodikasi. 6.imloviy mashqlar. 7.imloviy mashqlar tizimida diktantlar turlaridan foydalanish. 8.kitobxonlik faoliyatini shakllantirish tayanch so‘z va iboralar: sintaksis, sintaktik tushuncha, gap, darak...

This file contains 58 pages in DOC format (353.5 KB). To download "boshlang‘ich sinflarda sintaksis elementlari ustida ishlash metodikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: boshlang‘ich sinflarda sintaksi… DOC 58 pages Free download Telegram