bilishfalsafasi(gnoseologiya)

PPTX 20 pages 103.5 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 103.5 KB

File type PPTX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (6 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

prezentatsiya powerpoint 5-mavzu: bilish falsafasi (gnoseologiya) reja: 1.falsafa tarixida bilishga oid qarashlar evolyutsiyasi. bilimning asosiy turlari va shakllari. 2. haqiqatni bilishda nazariya, amaliyot va faoliyat birligi. 3. isbotlash va rad etish. tayanch tushunchalar: sezgi, idrok, xotira, xayol, tasavvur, empirik bilim, kuzatish, eksperiment, ilmiy dalil, nazariy bilim, muammo, ilmiy muammo, muammoli vaziyat, gipoteza, nazariya, kategoriya, tafakkur, mantiqiy tafakkur, tushuncha, mulohaza, xulosa, intuitsiya, induktiv, tafakkur. 1. «gnoseologiya» – sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha «gnosis» – bilim», «ilm» va «logos» – «ta’limot», «fan» so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma’nosi – «bilish haqidagi ta’limot (fan)», «ong haqidagi ta’limot (fan)». falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan, falsafiy qomuslar va lug‘atlarda «gnoseologiya» atamasi «bilish nazariyasi» deb tarjima qilingan. hu bilan bir qatorda, ayni shu mazmunni ifodalash uchun falsafiy adabiyotlarda «epistemologiya» so‘zi ham qo‘llaniladi. shuni ta’kidlash lozimki, gnoseologiyaga tatbiqan bilish nazariyasi va epistemologiya nomlarining qo‘llanilishini o‘rinli deb bo‘lmaydi. zotan, «episteme» so‘zi «pistis» –«e’tiqod» so‘zi bilan uzviy bog‘liq. biroq, «biz …

2 / 20

unini, shuningdek, diniy e’tiqodlarning gnoseologik mohiyatini o‘rganish bilan shug‘ullanadi. bunda esa bilish (ong)ning mohiyati to‘g‘risida bahs yurituvchi falsafiy ta’limot ma’nosidagi «gnoseologiya» atamasidan foydalaniladi. shu bilan biz avval gnoseologiya muammolari doirasini aniqlab olishga harakat qilamiz. gnoseologiya yoki bilish nazariyasi falsafiy bilimlar (falsafa fani) bo‘limi bo‘lib, unda: 1) insonning dunyoni bilish imkoniyati; 2) insonning o‘zlikni anglash jarayoni; 3) bilishning bilmaslikdan bilim sari yuksalishi; 4) bilimlar tabiati va ularning mazkur bilimlarda aks etuvchi narsalar bilan o‘zaro nisbati o‘rganiladi. shunday qilib, umuman olganda, gnoseologiya ong, bilish, bilimni o‘rganish bilan shug‘ullanadi. shaxsiy va ijtimoiy tajribada biz ongning mavjudligini aniq sezamiz, ongning o‘z-o‘ziga, boshqa odamlarga va umuman, jamiyatga ta’siri natijalarini fiziologik darajada his qilamiz va ko‘ramiz. biroq bu jarayonda ongning o‘zi ko‘rinmaydi. moddiy dunyo hodisalaridan farqli o‘laroq, ongni kuzatish mumkin emas. u go‘yo vaqt va makon chegaralaridan tashqarida turadi. gnoseologiyaning vazifasi bu ko‘rinmas ongni idrok etish, uning moddiy narsa va hodisalar dunyosi bilan o‘zaro aloqalarini aniqlash, …

3 / 20

ustin va ularning hamfikrlari) ko‘rsatib o‘tganidek g‘oyalar inson aqliga xos tug‘ma g‘oyalar bo‘lib, ularni inson faqat o‘z aqlidan olishini qayd etadilar; boshqa, mo’tadil ratsionalistlar (masalan, leybnits, volf, baumgarten) esa, g‘oyalar aqlga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lsa-da, biroq ular faqat aqlda tafakkur va falsafiy mushohada yuritish jarayonida tug‘ilishini ta’kidlaydilar. empirizm (empiristlar, f.bekon, j.lokk, t.gobbs, d.yum, l.feyerbax), aksincha, inson, insoniyat shaxsiy yoki ijtimoiy tajribaga ega bo‘lgunga qadar biron-bir g‘oya mavjud bo‘lishini inkor etadilar. ular barcha g‘oyalar inson ongi zamirida yo shaxsiy tajriba, yo boshqalar tajribasi, butun insoniyat tajribasini umumlashtirish orqali tug‘ilishini qayd etadilar va bu tezisni isbotlashga harakat qiladilar. ularning fikriga ko‘ra, tajriba inson ongida uning sezgilari va o‘zini qurshagan dunyoni idrok etishi orqali aks etadi. falsafada idrok etishni persepsiya (lotincha perception – idrok etish) deb atash odat tusini olgan. persepsiya o‘zini qurshagan dunyodagi narsalar va hodisalarni sezgilar orqali idrok etishga aytiladi, appersepsiya borliqni aql bilan anglash, bilish, ularni g‘oyalarda ifodalashdir. bilim …

4 / 20

an va ma’lum asoslarga ega bo‘lgan ishonch, e’tiqodni bilim deb hisoblaymiz. teran ma’no bilan sug‘orilgan bu bilim talqinining umumiy ruhi gnoseologiyada ham saqlanib qolgan. ayni zamonda, gnoseologiya bu talqin zamirida mujassam ba’zi bir holatlarni aniqlaydi va ularga oydinlik kiritadi. «s sub’ekt qandaydir p predmetni biladi», degan standart gnoseolgik talqin quyidagi uch shartni o‘z ichiga oladi: haqiqiylik (muvofiqlik) sharti – «agar p haqiqiy bo‘lsa, u holda s p ni biladi». biz chimyon toshkentdan shimolroqda joylashganligini bilaman, basharti chimyon chindan ham toshkentdan shimolroqda joylashgan bo‘lsa. agar biz amudaryo tinch okeaniga quyiladi, deb aytsak, bizning bu fikrimiz bilim emas, balki yanglish fikr, xato bo‘ladi. ishonchlilik (e’tiqod, maqbullik) sharti – «agar s p ni bilsa, u holda s p ga ishonadi (uning mavjudligiga e’tiqodi komil bo‘ladi). masalan, agar biz o‘zbekistonda daryo bor desak, biz uning amalda mavjudligiga ishonamiz. odatda, bilim shunday ishonch yoki shunday e’tiqod hisoblanadi va ularni ajratish mumkin emas. shunday bir vaziyatni …

5 / 20

mos keladigan va asoslangan ishonchdir. bilim shakllari – inson o‘zini qurshagan olamni anglab yetadi, uni har xil usullar yordamida o‘zlashtiradi. bu usullardan ikkita eng muhimini qayd etish mumkin. birinchi – moddiy-texnikaviy usul – tirikchilik vositalarini ishlab chiqarish, mehnat, amaliyot. ikkinchi – ma’naviy (ideal) usul; uning doirasida sub’ekt va ob’ektning bilishga doir munosabatlari ular o‘rtasidagi ko‘p sonli munosabatlarning biridir. o‘z navbatida, bilish jarayoni va unda olinadigan bilimlar amaliyot va bilishning tarixiy rivojlanishi mobaynida tabaqalanadi va o‘zining har xil shakllarida mujassamlashadi. bilishning bu shakllari, garchi o‘zaro bog‘liq bo‘lsa-da, lekin bir-biriga o‘xshamaydi va har bir-biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. kundalik amaliy bilim. tabiat haqida, shuningdek, odamlarning o‘zlari, ularning yashash sharoiti, ijtimoiy aloqalari va hokazolar to‘g‘risida elementlar bilimlar beruvchi kundalik amaliy bilimlar bilishning tarixan eng birinchi shakli hisoblanadi. bilishning bu shakli kundalik hayot, odamlar amaliy tajribasidan kelib chiqqan. shu asosda olingan bilimlar garchi mustahkam bo‘lsada, biroq tartibsiz, tarqoq xususiyatga ega bo‘ladi, ma’lumotlar, qoidalar va …

6 / 20

madaniyat yutuqlari (masalan, olovning o‘g‘irlanishi haqidagi mif) va shu kabilar haqida hikoya qiladi. mifning mazmuni ramziy tilda ifodalanadi, natijada uning xulosalari keng va ko‘p ma’noli tus kasb etadi. ko‘p sonlilik tamoyilini, aks ettirish, muayyanlik va antromorflik (ya’ni, inson xususiyatlarini tabiat ob’ektlariga o‘tkazish), obraz va ob’ektni tenglashtirish kabilar mifologik bilishning o‘ziga xos xususiyatlaridir. borliqni anglab etish usuli sifatida mif inson, jamiyat, dunyoni modellashtiradi, tasniflaydi va talqin qiladi. diniy bilim insoniyat to‘plagan tajribaga tayanib, inson hayotining muhim ko‘rinishlari, chunonchi: oila va turmushdagi xulq-atvor, axloqiy qoidalar, mehnat, tabiat, jamiyat va davlatga munosabatni tartibga soladi. dinning asosiy vazifasi – inson hayoti, tabiat va jamiyat borlig‘ining mazmunini aniqlashdan iborat. din universumning pirovard mazmunlari haqidagi o‘z tasavvurini asoslab, dunyo va insoniyatning birligini tushunishga ko‘maklashadi.u inson hayotini o‘zgartirishga qodir bo‘lgan haqiqatlar tizimidan iborat. diniy ta’limotlarning o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, ular jamoa tajribasini ifodalaydi va shu bois nafaqat har bir dindor odam, balki dinga sig‘inmaydiganlar uchun ham …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bilishfalsafasi(gnoseologiya)"

prezentatsiya powerpoint 5-mavzu: bilish falsafasi (gnoseologiya) reja: 1.falsafa tarixida bilishga oid qarashlar evolyutsiyasi. bilimning asosiy turlari va shakllari. 2. haqiqatni bilishda nazariya, amaliyot va faoliyat birligi. 3. isbotlash va rad etish. tayanch tushunchalar: sezgi, idrok, xotira, xayol, tasavvur, empirik bilim, kuzatish, eksperiment, ilmiy dalil, nazariy bilim, muammo, ilmiy muammo, muammoli vaziyat, gipoteza, nazariya, kategoriya, tafakkur, mantiqiy tafakkur, tushuncha, mulohaza, xulosa, intuitsiya, induktiv, tafakkur. 1. «gnoseologiya» – sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha «gnosis» – bilim», «ilm» va «logos» – «ta’limot», «fan» so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma’nosi – «bilish haqidagi ta’limot (fan)», «ong haqidagi ta’limot (fan)». falsafiy adabiyotla...

This file contains 20 pages in PPTX format (103.5 KB). To download "bilishfalsafasi(gnoseologiya)", click the Telegram button on the left.

Tags: bilishfalsafasi(gnoseologiya) PPTX 20 pages Free download Telegram