etnogenez va antropogenez muammolari

DOC 35 pages 353.5 KB Free download

35 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 353.5 KB

File type DOC

Pages 35

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 35

etnogenez va antropogenez muammolari etnogenez va antropogenez muammolari reja: 1. etnogenez tushunchasi 2. antropologik jarayonda qadimgi odamlarning jismoniy xususiyatlarining o‘zgarib borishi. 3. tarixiy antropologiyada mavjud muammolarni o‘rganishning metodlari. 4. tarixiy antropologiyaga oid tushunchalar etnogenez tushunchasi etnogenez – xalqning kelib chiqishi. tarix fanidagi mavjud ilmiy metodologik ishlanmaga ko`ra, etnogenez deb ilgaridan mavjud bo`lgan bir necha etnik komponentlar asosida yangi etnos (elat) ning vujudga kelishiga aytiladi. “etnogenez” tushunchasi fanga ilk marotaba xx asrning 20- yillarida n.ya. marr tomonidan kiritilgan. har bir xalqning tarixi etnogenezi va etnik tarixi bilan uzviy bog`liqdir. etnogenez etnik tarixning ma’lum bosqichlarida vujudga kelib ma’lum bir etnosning elat, xalq bo`lib shakllanishiga qadar bo`lgan davrda davom etadigan tarixiy va etnomadaniy jarayondir. etnogenez jarayonida etnosni belgilovchi hududiy omillar: til va etnik nom birligi, etnomadaniy birlik, ijtimoiy- iqtisodiy va xo`jalik, etnik nom (etnonim) hamda o`zlikni anglash birligi, siyosiy uyushma birligi, din umumiyligi va boshqa qator etnik alomatlar muhim ahamiyat kasb etadi. ushbu …

2 / 35

g paydo bo’lishida rus etnolog va antropolog olimlarining xizmatlari katta. ular jahon fanida birinchi bo’lib etnogenetik tadqiqotlarni o’tkazishda aniq va to’g’ri metodika va metodologiyani keng qamrovli usulda o’tkazish yo’llarini ko’rsatib bergan edilar. bunday murakkab muammolarni haqiqatdan ham faqat shu usulida, fanning ko’p sohalari ishtirokida tarix, antropologiya, lingvistika, xo’jalik, moddiy va ma'naviy madaniyat, demografiya, siyosat, hatto etnobotanika, etnozoologiya kabi tabiiy fanlar va boshqa omillar orqali hal qilish mumkin. etnogenetik tadqiqot dastawal etnos va etnik guruhlar bilan bog’liq «genezis» atamasini tushunib olish va uni amalda 3 ilmiy jihatdan to’g’ri ishlatishdan boshlanadi. asli jahon fanida etnogenez so’zining etnologik mohiyati madaniy va ijtimoiy antropologiyada qabul qilinganidek, etnik guruhlarning tarixiy kelib chiqishi jarayoni tushuniladi va bu atama antropogenez, ya'ni odamning paydo bo’lishi va shakllanishi jarayonida yuzaga kelgan ilk insoniyat va jamiyatlar rivoji bilan bog’liq bo’lgan. ma'lumki, arxeologiya va paleontologiya yutuqlari asosida odamzod homosapiens tipida 2 mln. - 20 ming yillar muqaddam shakllana boshlagan bo’lsa, ilk …

3 / 35

illar muqad-dam shakllanish davri bilan bog’liq. ammo haqqoniy genezis to’g’risidagi ma'lumotlar neolit davriga oid bo’lib, bu vaqtda urug’-qabilachilik munosabatlari shakllanib tugagan edi. agar odamzodning yagona markazda paydo bo’lganligi to’g’risidagi gi-poteza (faraz) rost bo’lsa, insoniyat tarixining boshlanishida odam-lar guruhi irqiy, etnik, ijtimoiy va boshqa jihatdan bir xilda bo’lganligi shubhasiz. keyinchalik odamlar soni ko’paygan sayin yuz ming yillar davomida boshqa geografik va iqlimiy mintaqalar-ga ko’chishi, o’zaro uzoqlashishi natijasida dastlabki antropologik va etnik belgilari o’zgarib ketgan. bunday jarayon tilga ham taalluqli: markazdan uzoqlashgan sayin nafaqat etnik tuzilishi balki dastlabki so’zlashuv tillari ham o’zgara boshlagan. oqibatda, s.p. tolstovning iborasi bilan aytganda, bir markazdan chiqqan etnoslarning ilk jamiyat paydo bo’lishi bilan shakllangan umumiy tillari odamlarning boshqa joylarga ko’chishi jarayonida asta-sekin uzoqlashib bir-biriga singib «dastlabki uzluksiz tillar zanjirini» yaratgan. shuning uchun 5 ham bir markazdan chiqib butun jahonga tarqalgan har xil tillarda ba'zi o’xshash yoki yaqin so’zlar hozirgacha ko’p uchraydi. bunday jarayonda umumiy tillardan chiqqan shevalar, …

4 / 35

hib borib mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. ko’riq va bo’z yerlarga ko’chib o’zligini saqlab yangi elat yoki xalq (etnos) sifatida ko’payishgan. xususan, amerikani kashf etilishidan ilgari bu yerga qadimiy osiyoliklarning ko’chib kelishi natijasida hindi qabilalarining paydo bo’lishi, so’ngra ular bilan kelgindi yevropaliklarning katta migratsiyasi oqibatida 6 aborigen (tub) aholining aralashib ketishi juda ko’p yangi etnoslar - meksikaliklar, kolumbiyaliklar, peruliklar, chililiklar, braziliyaliklarni yuzaga keltirgan. etnogenez jarayonida barcha zamonlarda etnoslarning shaklla-nishi va rivojida til belgilovchi, muhim unsur bo’lib xizmat qilib kelgan. lingvistlar bilan bir qatorda etnologlar tillarning qarindoshligini odatda etnoslarning qarindoshligi deb hisoblaydi-lar. shuning uchun ham, xalqlarning ko’chishi oqibatida turli tillar o’zaro yaqinlashib, aralashish ro’y beradi va bunday hodisa ilk jamiyat va davlatlarning paydo bo’lishi jarayoni bilan bog’liqligi aniqlangan. albatta, mazkur jarayon tarixiy hodisa bo’lganligi tufayli etnogenez etnik birlik shakli - qabilaviy tuzumdan boshlanadi va bu tuzum xronologik jihatdan neolit davrida to’la shakllangan. yangi etnosning paydo bo’lishi ham asli mahalliy aholi (abori-gen) …

5 / 35

rlashuvi ularning yozuv madaniyatida o’z aksini topadi. chunki, yozuvsiz elatlarning etnik shakllanishida tez sur'atlarda til-lar integratsiyasi amalga oshadi. bunday holatda diniy va xo’jalik omillargina hal qiluvchi rolni o’ynashi mumkin. etnoslaraing tarixiy-madaniy aloqalarini o’rganishda tillarning geneologik klassifikatsiyasi, til oilalari va guruhlarga bo’linishi va ya.qinligi muhim ahamiyatga ega. chunki til ko’rsatkichi etnik qadriyatlarning noyob durdonasidir. jonli tillarning qadimiy shakllarini o’rganish, so’z boyligi (fondi) va grammatik tuzilishi or-qali etnogenetik jarayonlarni aniqlash imkoni tug’iladi, yozuvi bor xalqlarda mazkur xususiyatlarni aniqlash imkoni katta. etnogenez masalalarini hal qilishda barcha etnoslarda boy geografik nomlar (etnotoponimiya), ismlar (onomastika), qadimiy elat va xalqlar nomlari (etnonim), og’zaki ijod namunalari ham mu-him manba bo’lib xizmat qiladi. hatto 8 odamlar yoki hayvonlarga beriladigan ism va laqablarda etnik guruhlarning nomlarini uchratish mumkin. masalan, sibirda, osiyoning ko’p qismida, kavkazda daryolar, tog’lar, vohalar, cho’li biyobonlarda qadimiy etnik nomlar hozirgacha saqlangan. barcha xalqlarning folklor namunalarida: afsona va ertaklar-da, doston va rivoyatlarda, musiqa va xoreografiyada, amaliy san'at …

6 / 35

iq etnografik hujjatlarga murojaat qilsak, undagi an'anaviy va 9 hozirgi davrdagi munosabatlarningmohiyatini yechib, nihoyatda qiziqarli etnogenetik xulosalar chiqarish mumkin. masalan, barcha etnoslarning hozirgi maishiy turmushida ibtidoiy jamoatchilik an'analari, oilaviy munosabatlafda, nikoh va bola tarbiyasida eng qadimiy qadriyatlar mavjudligining guvohi bo’lamiz. bunday etnografik ma'lumotlar uzoq o’tmishda yashagan etnoslaming ijtimoiy va oilaviy tuzumidagi qadimiy rishtalarini aniqlabgina qolmay, balki ularning etnik xusu-siyatlarini bilish orqali ba'zi etnogenetik muammolarini hal qilishda asqotadi. ayniqsa, oilaviy-maishiy marosimlarda, o’lim va dafn qilish kabi konservativ udumlarda qadimiy odatlar hozirgacha yaxshi saqlangan. arxeologik kashfiyotlar, etnologik va etnolingvistik, paleantro-pologik va antropologik tadqiqotlar jahon xalqlarining etnogenetik jarayonlarini o’rganishga keng imkoniyatlar yaratib berdi. kompleks uslubga asoslangan mazkur yo’nalishlar ayrim mintaqalarda etnogenez muammolarini to’g’ri va jiddiy hal qilishda eng muhim omil bo’lganligini markaziy osiyo misolida aniq ko’rish mumkin. keyingi davr ichida o’tkazilgan tadqiqotlarga qaraganda mintaqa-da bir necha ming yillar davomida murakkab etnogenetik jarayon-lar kechgan, katta migratsiyalar ro’y 10 bergan, asrlar osha chegarala-ri o’zgarib turgan …

7 / 35

urug’ odamlari) deb atagan qismlari qo’shni xalqlar tarixida muhim rol o’ynagan. daryo qirg’oqlarida yashov-chi «oriylar» dehqonchilik, tosh, mis va jez qurollar ishlab chiqarish bilan shug’ullangan bo’lsa, ko’chmanchi «oriylar» chorvachilik bilan shug’ ullanganlar. eramizdan avvalgi ii ming yillik oxirlarida jez (bronza) davrida fanda skif-sarmat, sak-massaget nomi bilan mashhur mazkur ko’chmanchi va yarim o’troq hind-eron qabilalarining bir qismi qozog’istonga, markaziy osiyoning shimoliy qismiga joylashib, o’ziga xos yuksak madaniyat yaratganlar. 11 so’g’diyona, keyinchalik ko’hna xorazm, marg’iyona va baqtriyada yashovchi o’troq, deh- qonchilik bilan shug’ullanuvchi, qadimiy tillarda gapiruvchi xalqlar bilan yaqin aloqada bo’lgan sak-massagetlar butun yaqin va markaziy sharqni larzaga keltirib turgan. gerodot va boshqa ko’pgina qadimgi yunon mualliflari ta'riflagan, buyuk firdavsiyning o’lmas «shohnoma»sida, jahon madaniyatining ajoyib durdonalaridan biri «roland haqida qo'shiq» nomli fransuz eposida tilga olingan «u dashtu biyobon ossiana yurtining xudoga ishonmagan qabilasi» asrlar davomida mashriqdan mag’-ribgacha qo’shni davlatlarga o’z ta'sirini o’tkazib kelgan. o’sha davrdagi skif-sarmat va sak-massaget qabilalari temirdan har xil …

8 / 35

ol buyumlar, go’zal haykallar, tilla-kumush, qimmatbaho duru javohirlardan ishlangan zargarlik buyumlari bunga yorqin dalildir. shunisi qiziqki, sak va skif-sarmat tepaliklarida topilgan buyumlar, ot-arava, tuya, qo’chqor, ilon va boshqa afsonaviy maxluqlar tasvirlangan rasm va haykallar o’tgan asrning oxirlarida janubiy tojikistonda kashf etilgan mashhur «amudaryo xazinasi» deb nomlangan buyum va bezaklarga, keyingi ahmoniy, makedoniyalik iskandar va kushon davlati davriga oid topilmalarga o’xshab ketadi. janubiy qozog’iston tog’ bag’irlarida va o’zbekistonning ko’p hududlarida qoyatoshlarga o’yib chizilgan ib-tidoiy rasmlarda ham ot-tuya qo’shilgan aravalar, har xil hayvonlar - tuya, tog’ echkisi, qo’chqor va boshqa g’alati maxluqlarning tas-virlanishi uzoq o’tmishda markaziy osiyoliklarning ma'naviy madaniyati bilan yevroosiyo dashtlarida yashagan qabilalar madaniyatida qandaydir umumiylik, yaqinlik mavjudligidan dalolat beradi. turkmaniston, o’zbekiston va tojikistonning janubiy tumanlarida topilgan jayhun madaniyati, qoratepa, oltintepa, ayritom, dalvarzintepa, fayoztepa, xalchayon, 13 nomozgohtepa, yalong’ochtepa, yaqinda topilgan axsikent va boshqa yodgorliklar-da qilingan ajoyib kashfiyotlar ham bu fikrni tasdiqlaydi. qazilmalarda topilgan buyum va bezaklarda ko’p uchraydigan afsonaviy tasvirlar, ayrim …

Want to read more?

Download all 35 pages for free via Telegram.

Download full file

About "etnogenez va antropogenez muammolari"

etnogenez va antropogenez muammolari etnogenez va antropogenez muammolari reja: 1. etnogenez tushunchasi 2. antropologik jarayonda qadimgi odamlarning jismoniy xususiyatlarining o‘zgarib borishi. 3. tarixiy antropologiyada mavjud muammolarni o‘rganishning metodlari. 4. tarixiy antropologiyaga oid tushunchalar etnogenez tushunchasi etnogenez – xalqning kelib chiqishi. tarix fanidagi mavjud ilmiy metodologik ishlanmaga ko`ra, etnogenez deb ilgaridan mavjud bo`lgan bir necha etnik komponentlar asosida yangi etnos (elat) ning vujudga kelishiga aytiladi. “etnogenez” tushunchasi fanga ilk marotaba xx asrning 20- yillarida n.ya. marr tomonidan kiritilgan. har bir xalqning tarixi etnogenezi va etnik tarixi bilan uzviy bog`liqdir. etnogenez etnik tarixning ma’lum bosqichlarida vujudga kelib ma’lum ...

This file contains 35 pages in DOC format (353.5 KB). To download "etnogenez va antropogenez muammolari", click the Telegram button on the left.

Tags: etnogenez va antropogenez muamm… DOC 35 pages Free download Telegram