umumiy osteologiya. skeletning bo‘linishi.

PPTX 45 pages 813.5 KB Free download

45 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 813.5 KB

File type PPTX

Pages 45

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 45

ixtiyoriy harakat organlari tizimi umumiy morfofunksional tavsifi. o’q suyaklarini morfologiyasi va taraqqiyoti umumiy osteologiya. skeletning bo‘linishi. r e j a ixtiyoriy harakat organlariga umumiy tavsif. suyaklarni organ sifatida tuzilishi. o’q suyaklarining bo’limlarga bo’linishi va anatomik tuzilishi. suyaklarning filo-ontogenezi. harakat organlari sistemasi skelet va muskullardan tuzilgan. bu sistema organizmda xilma – xil funksiyalarni bajaradi, masalan, hayvon shu sistema yordamida harakat qiladi, ovqatlanadi, nafas olib, nafas chiqaradi va hokazo. harakat organlari sistemasi qon aylanish, nerv sistemasi va boshqa sistemalar bilan juda ham bog’liq bo’ladi. skelet (grekcha - sceleton) qurib qolgan gavda demakdir. u, asosan, suyak, pay va bo’g’imlardan iborat. skelet organizmda tayanch vazifasini bajaradi va har xil bo’shliqlar hosil qilib, ichki organlarni tashqi ta’sirdan saqlab turadi. suyaklardagi bo’rtik va o’simtalar muskullarning birlashishi uchun zarur. umurtqali hayvonlar skeleti o’q skeleti hamda oldingi va keyingi oyoqlar skeletiga bo’linadi. 5 6 suyaklarning organ sifatida tuzilishi skelet tizimi organizmda tayanch vazifani bajaradi. skeletga muskullar birikadi. skelet …

2 / 45

( tolali, tog'ayli). skelet tizimi bu hayvon tanasi joylashgan “ramka” hisoblanib, tayanch va himoyasini, hayvonning harakatlanishini ta'minlaydi. bo'g'imlar skeletning ajralmas qismidir. skelet tizimi maxsus biriktiruvchi to'qimalardan, suyaklardan va tog'aylardan tuzilgan. suyak – os - passiv tayanch va harakat organi bo’lib, skelet tarkibida murakkab tuzilishga ega. bunday tuzilish uning funksiyasi va rivojlanishi bilan bog’liqdir. suyakning asosiy qismini plastinkasimon suyak to’qimasi tashkil etadi. suyakning sirti biriktiruvchi to’qimadan hosil bo’lgan parda – suyak usti pardasi bilan qoplangan. ichki naysimon bo’shlig’ida ilik bo’ladi. suyakda qon tomirlari va nervlar ko’p. bajaradigan funksiyasiga qarab suyaklarning shakli har xil bo’ladi. ular shakliga qarab: uzun – nay shaklidagi va egik, qisqa – simmetrik va asimmetrik hamda plastinkasimon suyaklarga bo’linadi. uzun – nay shaklidagi suyaklar - ossa longa – asosan, oyoqlarning erkin bo’limlarida uchraydi. ularning o’rtasi kovak bo’ladi, bu ularga yengillik hamda chidamlilik beradi. uzun suyaklarning o’rta qismi – tanasi, ya’ni diafiz – diaphysis va bo’g’im uchlari, ya’ni epifizlar …

3 / 45

xil kovaklar hosil qilishda ishtirok etadi. kalla suyagidagi peshana, yuqorigi jag’ suyaklari va boshqalar yassi suyaklarga kiradi. bunday suyaklarga (masalan, tos va kurak suyaklariga) ko’p miqdorda muskullar birikkan bo’ladi. yuqorida aytilganlardan tashqari, pnevmatik (ichi kovak) suyaklar – ossa pneumaticum – ham bo’ladi. bunday suyaklar qushlarda uchraydi, ularning ichi havo bilan to’lgan bo’lib, bu uchish uchun moslashgandir. suyaklarning funksiyasiga qarab yuzasi har xil: g’adir – budur, do’mboqchali, o’simtali va hokazo bo’ladi. suyaklar shaklining o’zgarish dalillari boshqa organlar singari, suyaklarning ham bajaradigan funksiyasi kuchayishi natijasida shakli o’zgaradi. funksiya kuchayishi bilan ularning hajmi kattalashadi, kamayishi bilan esa kichiklanadi. bunday o’zgarishlar umurtqa pog’onasida yaqqol ko’rinadi. suyaklar shaklining o’zgarishida hayvonning nasli, muskul va paylarning kuchi, oziqlanishi, suyaklarining joylashuvi, qon va nerv tomirlarining bog’lanishi muhim rol o’ynaydi. bo’g’imalardagi har xil do’nglik hamda chuqurchalar muskul va paylarni ushlash uchun xizmat qiladi. hamma suyaklarning sirti zich biriktiruvchi to’qimadan iborat suyak pardasi - periostium bilan qoplangan. bunday parda tog’ay …

4 / 45

ta’sir etadi, natijada suyaklar har xil (uzun, kalta va yassi) bo’lib qoladi. suyaklar kam harakat bo’lsa (masalan, bosh suyaklari), bir – biriga yaqin qo’shiladi. ularga oziq moddalar va tuzlar yetarli kelib tursa, normal o’sadi, bunday holat buzilsa, suyaklarning shakli o’zgaradi. nerv tolalari moddalar almashinuvida suyak hujayralari faoliyatini idora qilib turadi. suyak pardasi shilib olinsa, suyak o’smaydi, hujayralari nobud bo’ladi. suyaklarning ichki tuzilishi suyak kesib qaralganda unda qattiq va g’ovak moddalar ko’rinadi. qattiq, ya’ni kompakt modda - substantia ossea compacto suyakning tashqi yuzasida, suyak pardasining ostida joylashgan. bu modda uzun naysimon suyaklarda yaxshi rivojlangan. qattiq modda yassi suyaklarda ikkita – tashqi va ichki plastinka hosil qiladi, ular xovonlar yordamida bir – biri bilan birikkan bo’ladi. g’ovak modda - substantia ossa spongiosa – naysimon suyaklarning uchida, qisqa suyaklarning ichki qismida uchraydi. yassi suyaklarda g’ovak modda kam bo’ladi yoki butunlay bo’lmaydi. suyak bo’shlig’idagi g’ovak moddalarda bir nechta xovon bo’ladi. bular amortizasiya vazifasini bajaradi …

5 / 45

– ossein va 21 % gacha mineral moddalar bo’ladi. organik moddalar suyakka qayishqoqlik, cho’ziluvchanlik, mineral moddalar esa qattiqlik beradi. buni bilish uchun bir bo’lak suyakni biror kislotaga solsak, tarkibidagi tuzlar erib, suyak egiluvchan bo’lib, agar kuydirsak, ossein kuyib, suyak mo’rt bo’lib qoladi. suyakning tarkibida bir qancha mineral tuzlar: kalsiy fosfat (85 % gacha), kalsiy karbonat (9% gacha), kalsiy ftorid (3 % gacha), magniy fosfat (1,7 % gacha), xlor tuzlari (0,2 % gacha) va temir tuzlari (0,6 % gacha) bo’ladi. suyakning tabiiy xossalari suyaklar juda mustahkam bo’lib, odamning 1 mm2 suyagi 9,25 – 12,41 kg yuk ko’tara oladi. son suyagi esa 5607 kg yuk qo’yilganda sinishi mumkin. suyaklarning tabiiy xossalari ularning ximiviy tarkibiga, hayvonlarning yoshi, jinsi va turiga, suyaklarning tuzilish holatiga bog’liq bo’ladi. suyaklarning rivojlanishi - ontogenezi skeletdagi ko’pgina suyaklar (tana suyaklari, oyoq va kalla suyagining asosiylari) tog’aydan rivojlanadi. bunday suyaklar almashinuvchi yoki ikkilamchi suyaklar deyiladi. qolgan suyaklar (peshana, burun, yuz …

6 / 45

o’ladi. suyak plastinkalari tez o’sib, qalinlasha boshlaydi. bunda ularning o’rta qismi suyaklashib, bosh qismlari tog’ay bilan qoplanadi, bu qismlar keyinroq suyakka aylanadi. suyaklardagi bir qancha pay va muskullar birlashadigan o’simtalar enxondral suyaklashishdan boshlanadi, bunday o’simtalar apofiz – apophysis deyiladi. katta suyaklar ham ich tomondan suyaklashadi. suyak bo’shliqlarining ichidagi xovonlar oralig’ida qolgan mezenxima hisobiga to’rsimon to’qimalar hosil bo’ladi: a) suyak iligining asosi; b) suyak bo’shlig’ining ichki pardasi; v) qizil va oq qon elementlari paydo bo’ladi. keyinchalik to’rsimon to’qimalar o’sib, yog’ga aylanadi. qoplovchi suyaklar juda oddiy yo’l bilan suyaklashadi, ular biriktiruvchi to’qimalardan suyakka aylanadi. o’q skeleti kalla suyagi, tana va dum suyaklaridan iborat. bu qismda umurtqa pog’onasi bor. bosh skeleti, ya'ni kalla suyagi cherepning vazifasi quyidagilardan iborat: 1. bosh miya joylashishi uchun quti hosil qiladi va uni himoya qilib turadi. 2. maxsus sezgi organlari – ko'z, quloq va burun, til joylashadi. 3. ovqat hazm qilish tizimining boshlanish qismi organlari joylashadi. 4. yuzning …

7 / 45

- qarshi) joylashishi deyiladi. masalan, tanani o’rtasidan (o’ng va chap bo’lakka) bo’lganimizda, antimeriya bo’ladi. hayvonlarning tana qismlarini aniqlashda antimeriya katta ahamiyatga ega. oldingi va orqa oyoqlar suyagi antmerik, suyak elementlari esa asimmetrik holda joylashadi. oyoq suyaklari kamar va erkin suyaklardan iborat. kamar suyaklariga oldingi oyoqning kurak suyagi, keyingi oyoqning tos yoki chanoq suyagi kiradi. kamar suyaklari uch juft suyakdan iborat bo’lgan, keyin reduksiyaga uchragan. umurtqa pog’onasi suyaklari umurtqa pog’onasi bo’yin, ko’krak, bel, dumg’aza va dum bo’limlaridan iborat. bo’yin va dumg’aza bo’limi umurtqalari reduksiyalashgan, chunki ularning qovurg’asi va qovurg’asimon o’simtalari anchagina qisqarib ketgan, dum esa o’z shaklini yo’qotib, uning tanasi qolgan, xolos. umurtqalarning hammasi bir – biriga birmuncha o’xshash bo’ladi. har qaysi bo’limning bir – biriga yaqin umurtqasi, ayniqsa o’xshash, masalan, bo’yinning keyingi umurtqasi ko’krakning birinchi umurtqasi bilan o’xshashdir. bo’yin umurtqasi - vertebrae cervicalis -7 ta; ko’krak umurtqasi - vertebrae thoracalis - kavsh qaytaruvchi hayvonlarda 13 ta, cho’chqalarda 14 – 16 …

8 / 45

tlar xorda va orqa miya nayining yon tomonida, yon plastinka esa ichak nayining atrofida joylashgan. somitlarning o’rta qismi – miotomlar barcha suyak muskullarini, somitning yon bo’limi – dermatomlar asosiy terini hosil qiladi. bularning har ikkalasi ham tananing yon qismiga qarab o’sib boradi. somitlarning ichki (oraliq) qismi – sklerotomlardan suyakning barcha elementlari hosil bo’ladi. sklerotom elementlari xorda va miya nayiga o’sib kirib, o’q skeletning markaziy qismini, bo’lajak umurtqa pog’onasini hosil qiladi. bu davr pardalik bosqichi bo’lib, undan keyingi bosqichda u tog’ay bilan almashinadi va segmentlarga bo’linadi. xorda atrofida tog’ay halqalar paydo bo’ladi, ulardan juft o’simta o’sib chiqib, umurtqa yoyini va yelka umurtqalarini hosil qiladi. umurtqaning qolgan o’simtalari umurtqa yoyidan paydo bo’ladi. tog’ay to’qimalar ko’krak bo’limida tananing segment to’sqichlarini (mioseptalarni) va qovurg’alarning boshlang’ich tog’aylarini, qolgan umurtqalarda esa ko’ndalang o’simtalarni hosil qiladi. bo’yin umurtqasining o’simtalari umurtqa tanasi bilan qo’shilib, ko’ndalang – oraliq kanal hosil qiladi. birinchi tog’ay qovurg’aning pastki qismi bir – biri …

9 / 45

suyaklashadi. bosh skeletining rivojlanishi bosh skeletining rivojlanishi juda murakkab, chunki unda markaziy nerv sistemasi, bosh miya va nafas olish, ovqat hazm qilish organlarining boshlanish qismlari joylashgan. bosh skeletining miya bo’limi suyaklari qadimgi zamon umurtqalilarda bosh miyaning rivojlanishi natijasida vujudga kelgan. shuning uchun ham ular neyrokranium deyiladi. yuz bo’limi suyaklari ovqat hazm qilish organlarining rivojlanishiga bog’liq, shuning uchun ular splanxokranium deyiladi. bosh suyagi rivojlanishi prosessida 3 davrni: pardalik, tog’aylik va suyaklik davrlarni o’taydi. pardalik davrida boshdagi somitlar boshlang’ich skelerotom va miotom qatlamlardan hosil bo’ladi. kurtak dastlabki vaqtlarda skelerotom hisobiga biriktiruvchi to’qimadan iborat suyaklarning asosida paydo bo’ladi. tog’aylik davri. bosh skeletining tog’aylik davri tana skeletining tog’aylik davriga qaraganda boshqacharoq rivojlanadi. bosh skeletining tog’aylashish davri bosh miyaning asosiy qismidan boshlanadi va suyaklarning asosi (o’qi) hisoblanadi bosh skeleti tog’aylik davridan keyin uchinchi davrga – suyaklik davriga o’tadi. suyaklik davrida bosh skeleti ancha murakkablashib, qoplovchi suyaklar ikkilamchi suyaklar bilan qo’shiladi. demak, bosh skeletining suyaklari ikki …

10 / 45

veterinary anatomy and physiology» textbook edinburgh london new york oxford philadelphia st louis sydney toronto 2015 narziyev d.x. «hayvonlar anatomiyasi». toshkent, 1986. image1.jpeg image2.jpeg image3.jpeg image4.jpeg image5.jpeg image6.jpeg image7.jpeg image8.jpeg image9.jpeg image10.jpeg image11.jpeg /docprops/thumbnail.jpeg

Want to read more?

Download all 45 pages for free via Telegram.

Download full file

About "umumiy osteologiya. skeletning bo‘linishi."

ixtiyoriy harakat organlari tizimi umumiy morfofunksional tavsifi. o’q suyaklarini morfologiyasi va taraqqiyoti umumiy osteologiya. skeletning bo‘linishi. r e j a ixtiyoriy harakat organlariga umumiy tavsif. suyaklarni organ sifatida tuzilishi. o’q suyaklarining bo’limlarga bo’linishi va anatomik tuzilishi. suyaklarning filo-ontogenezi. harakat organlari sistemasi skelet va muskullardan tuzilgan. bu sistema organizmda xilma – xil funksiyalarni bajaradi, masalan, hayvon shu sistema yordamida harakat qiladi, ovqatlanadi, nafas olib, nafas chiqaradi va hokazo. harakat organlari sistemasi qon aylanish, nerv sistemasi va boshqa sistemalar bilan juda ham bog’liq bo’ladi. skelet (grekcha - sceleton) qurib qolgan gavda demakdir. u, asosan, suyak, pay va bo’g’imlardan iborat. skelet organizmda taya...

This file contains 45 pages in PPTX format (813.5 KB). To download "umumiy osteologiya. skeletning bo‘linishi.", click the Telegram button on the left.

Tags: umumiy osteologiya. skeletning … PPTX 45 pages Free download Telegram