nutq madaniyatini egallashning usul va yo‘llari

DOCX 8 pages 27.2 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 27.2 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

8-ma’ruza mavzu: sohada nutq madaniyati masalalari. nutq madaniyatini egallashning usul va yo‘llari 1. madaniy til – adabiy tildir. 2. nutq madaniyati ma'naviy kamolot belgisi. 3. til va madaniyatini tabiiy holda hamda o’qitish, o’rgatish orqali egallash. 4. tilni mustaqil o’qish yoki nutqiy taqlid orqali o’rganish hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy hamda ilmiy - texnik tub o‘zgarishlar davrida jamiyat taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liq holda yangi-yangi fanlar va tushunchalar yuzaga kelmoqda. o‘zbek tilida ham yangi terminlar paydo bo‘lmoqda, ilgaridan ishlatilib kelingan qator leksemalar yangi rna’no kasb etmoqda. demak, terminologiya sohasida ham qator muhim masalalami hal qilish vazifasi turibdi. bugungi kunda terminologiyaning amaliy va nazariy masalalarini yanada chuqurroq o'rganish, terminlami yaratish va ulami qo‘llashni til qonuniyatlari asosida tartibga solish davlat ahamiyatiga molik muammoga aylandi. shuning uchun ona tilimizning sistemasini yanada teranroq tadqiq etish, terminologiyaning turli masalalarini atroflicha o‘rganish hozirda muhim vajiddiy masalalardan biri bo‘lib qoldi. o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilgunga qadar va u amal qila boshlagandan …

2 / 8

terminologiya muayyan fanning tushunchalar sistemasi bilan o‘zaro munosabatda bo'lgan terminlaming jami sifatida ta’riflanadi. har qanday tushunchalar sistemasiga muayyan terminlar sistemasi to‘g‘ri keladi. terminologik sistemalar fan taraqqiyoti bilan birgalikda rivojlanib boradi. terminlar umumiste’moldagi so‘zlardan farqli ravishda joriy qilinib, ularning qo'llanishi ma’ium darajada nazorat ostida bo‘ladi. o‘z-o‘zidan terminlar paydo bo‘lib qolmaydi, aksincha, ular zaruriyatga aylangan holda “o'ylab topiladi”, “ijod qilinadi”. shuningdek, oddiy so‘zdan farqli ravishda terminning ma’nosi kontekstga bog‘liq bo‘lmaydi, muayyan leksema terminologik rna’nosida va o‘z terminologik maydonida qo‘llanar ekan, ayni ma’no saqlanib qolaveradi. biroq ko‘p ma’noli terminlaming aniq ma’nosini ajratib olish uchun kontekstning zarurligi shubha tug‘dirmaydi. terminologik birikmalaming ko‘p leksemaliligi, ya’ni ular komponentlarining soni nechtagacha bo‘lishi keyingi yillarda terminshunoslaming diqqat- e’tiborini jalb etib kelmoqda. haqiqatan ham keyingi yillarda miqdoran ortib borayotgan ko‘p komponentli birikma terminlar tushuncha mazmunini to'laroq ifodalashga xizmat qilsa-da, ulami amalda qo‘llash va yodda saqlab qolish ancha noqulaydir. aslini olganda, bunday terminlar ikki, nari borsa uch, to‘rt komponentdan iborat …

3 / 8

ng tug‘ilishi tabiiydir. termin kasbiy ma’no bildiruvchi, kasbiy tushunchani ifodalovchi va shakllantiruvchi ayrim ob’ektlar va ular o'rtasidagi aloqalami muayyan kasblar nuqtai nazaridan bilish hamda o‘zlashtirish jarayonida ishlatiladigan so‘z yoki birikmadir. haqiqatan ham shunday, chunki har bir sohaning, tarmoqning termini borki, u o‘sha soha, tarmoq doirasida qo‘llanadi, aniqroq qilib, kasb - hunar egasining nutqini shakllantiradi, o‘zaro nutqiy muomaia uchun shart -sharoit yaratadi. bu o‘rinda shuni qayd etish lozimki, muayyan kasb - hunar yoxud mutaxassislikka ega bo‘lgan kishilar ko‘pincha u yoki bu sohaning o‘ziga xos spetsifik terminlari bilan ish ko‘radi. masalan, iqtisodchilaming yozma yoki og'zaki nutqida kartel, kliring, tovar oboroti, mayda mulkchilik, mablag‘ ajratish, renta kabi tor doiradagina qo‘llaniladigan terminlaming ishlatilishi tabiiy holdir. o‘z-o‘zidan ayonki, bu xildagi terminlar iqtisodiyotdan uzoqroq biror kasb egasining nutqida ishlatilmaydi. shu bilan birga, iqtisodiyot sohasining qator terminlari ham borki, ular muayyan til egalarining deyarli barchasi nutqida bab-baravar ishlatilaveradi. masalan, bozor, mol, savdo, savdo — sotiq, pul, xaridor, …

4 / 8

axsus leksika» bo‘lsa, «keng ma’noda umurniy lug‘at tarkibining ayrim sohalarda ishlatiladigan qismidir» (s.f.akobirov). terminlarni qo‘llashda ma’lum kamchiliklar sodir bo‘layotgan ekan, buning sabablari ham mavjuddir: 1. nutq muallifi terminning tub ma’nosini to‘g‘ri anglab yetmaydi. natijada, uni mantiqan mos kelmaydigan so‘zlar bilan biriktiradi va jumla tuzadi. uningcha, termin to‘g‘ri ishlatilganday tuyuladi. masalan: uning sochlaridan kelayotgan juda ingichka bir hindiy mushk isi boshimni aylantiradi, gapida ingichka so‘zi o‘rinsiz ishlatilgan. 2. muallif o‘z nutqiga jiddiy e’tibor bermaydi, uni kuzatmaydi, unga baho bermaydi. natijada terminlar pala - partish ishlatilib yuboriladi. ba’zan esa ongli ravishda rnavjud terminlami yaxshi bilgani holda an’anaviy qo‘llanilib kelinayotgan, hamma uchun tushunarli bo‘lgan terminlardan voz kechib, o'zini shu fanning bilimdoni qilib ko‘rsatish maqsadida hech kim uchun tushunarli bo‘lmagan, qo‘llanilishi o‘zini oqlash - oqlamasligi hali noma’lum bodgan terminlami qo‘llash hollari ham uchraydi. bu bilan nutq muallifi o‘zini go‘yo «yangi narsa» aytgan hisoblaydi. 3. tilni chuqur bilmasak, uning sintaktik va semantik imkoniyatlarini egallamaslik natijasida …

5 / 8

l sabablarga ko‘ra, termin yasashda, terminologiya talablariga zid ish tutiladi. ma’lumki, terminlar ixcham, aytilishi va yozilishi qulay bodishi kerak. bunga zid ravishda, masalan, fizik xossalar tipida termin yasashlar uchraydi. 5. ba’zan rnavjud termin bor bodgani holda, uni bilmaslik oqibatida, boshqa sun’iy terminlar hosil qilish yoki rnavjud terminni o‘z mustaqil qarashlariga mos ravishda o‘zgartirish, ayrim hollarda esa, tushunchani, hodisani o‘z nuqtai nazaridan baholagan holda uni rnavjud termin bilan ifodalash hollari uchraydi. mustaqillikka erishganimizdan so‘ng terminlami o'zbekchalashtirish yodida bir qator yutuqlar bilan birga ma’lum kamchiliklarga ham yod qo‘yildi. bir tushunchani ifodalash uchun turli so‘zlar ishlatildi: rayon - nohiya -tuman; institut - oliy ilmgoh - oliy ta’limgoh - dorilmuallimin; jumal - majalla - jarida - oynoma - oybitik; gazeta - ro‘znoma - haftanoma, qo‘nalg‘a - uchargoh - uchardargoh - tayyoragoh (aeroport) kabi. atamalami tartibga solish bo'yicha «atamashunoslik qo‘mitasi” tomonidan ko'pgina xayrli ishlar amalga oshirildi. masalan: tilimizda muqobili yoki uni yasash irnkoni bo‘lmagan hollarda …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nutq madaniyatini egallashning usul va yo‘llari"

8-ma’ruza mavzu: sohada nutq madaniyati masalalari. nutq madaniyatini egallashning usul va yo‘llari 1. madaniy til – adabiy tildir. 2. nutq madaniyati ma'naviy kamolot belgisi. 3. til va madaniyatini tabiiy holda hamda o’qitish, o’rgatish orqali egallash. 4. tilni mustaqil o’qish yoki nutqiy taqlid orqali o’rganish hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy hamda ilmiy - texnik tub o‘zgarishlar davrida jamiyat taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liq holda yangi-yangi fanlar va tushunchalar yuzaga kelmoqda. o‘zbek tilida ham yangi terminlar paydo bo‘lmoqda, ilgaridan ishlatilib kelingan qator leksemalar yangi rna’no kasb etmoqda. demak, terminologiya sohasida ham qator muhim masalalami hal qilish vazifasi turibdi. bugungi kunda terminologiyaning amaliy va nazariy masalalarini yanada chuqurroq o'rganish, terminl...

This file contains 8 pages in DOCX format (27.2 KB). To download "nutq madaniyatini egallashning usul va yo‘llari", click the Telegram button on the left.

Tags: nutq madaniyatini egallashning … DOCX 8 pages Free download Telegram