tilning grammatik sathi

DOCX 14 pages 77.4 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 77.4 KB

File type DOCX

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

foydalanilgan adabiyotlar oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi toshkent perfect universiteti umum ta'lim fakulteti filologiya va tillarni o'qitish o'zbek tili 105-guruh mustaqil ish mavzu: tilning grammatik sathi tayyorladi: reja: kirish 1. fe'l zamonlari, mayllari va nisbatlari 2. fe'l shakllari, birikmalari va egas kesim munosabati 3. fe'l yasalishi, noto'g'ri, modal va yordamchi fe'llar xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish fe'l, tilshunoslikning muhim bo'limi sifatida, nutqning asosiy qismlaridan biri bo'lib, harakat, holat, jarayonni ifodalash orqali gapning mazmunini shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega. o'zbek tilida fe'llarning zamonlari, mayllari, nisbatlari, shakllari, birikmalari, ega-kesim munosabati, yasalishi, noto'g'ri fe'llar, modal va yordamchi fe'llar kabi ko'plab murakkab jihatlari mavjud. so'nggi yillarda o'zbek tilshunosligida fe'lning ushbu xususiyatlarini o'rganishga qaratilgan bir qator tadqiqotlar olib borilgan bo'lsa-da, uslubiy qo'llanmalar, darsliklar va ilmiy maqolalarda fe'lning grammatik xususiyatlariga doir tushunchalar ba'zan nomuvofiq, ziddiyatli yoki yetarli darajada yoritilmagan holda uchraydi. bu esa, o'z navbatida, o'quv jarayonida va amaliyotda bir qator qiyinchiliklarni keltirib chiqarmoqda. ushbu …

2 / 14

i' qo'shimchasi bilan, noaniq o'tgan zamon esa '–gan' qo'shimchasi bilan yasaladi. ushbu zamon shakllarining qo'llanilishi gapning mazmuniga va so'zlovchining voqeaga munosabatiga bog'liq. hozirgi zamon fe'li '–yapman', '–moqda' qo'shimchalari orqali ifodalanadi va ayni vaqtda sodir bo'layotgan harakatni bildiradi. kelasi zamon esa aniq kelasi zamon ('–aman', '–ajak') va noaniq kelasi zamon ('–ar') shakllariga ega. aniq kelasi zamon harakatning muqarrar ekanligini, noaniq kelasi zamon esa harakatning ehtimolligini yoki odat tusiga aylanganligini ko'rsatadi. zamon shakllarining to'g'ri qo'llanilishi fikrning aniq va tushunarli bo'lishini ta'minlaydi. misol uchun, 'men kitob o'qiyman' (aniq kelasi zamon) va 'men kitob o'qirman' (noaniq kelasi zamon) gaplarining mazmunidagi farq shundan iboratki, birinchisi kitob o'qish rejalashtirilganligini, ikkinchisi esa kitob o'qish odat ekanligini bildiradi. 📊 o'zbek tilida fe'l zamonlari: taqqoslash ushbu jadval o'zbek tilidagi asosiy fe'l zamonlarining tuzilishi, ma'nolari va qo'llanilishini taqqoslaydi. fe'l zamoni shakllanishi ma'nosi misollar o'tgan zamon (aniq) fe'l + -di oldin sodir bo'lgan, aniq bir voqea men kitobni o'qidim. o'tgan zamon …

3 / 14

katni bajarishga buyruq berish, iltimos qilish yoki istak bildirish uchun ishlatiladi. bu mayl ko'pincha '–gin', '–sin', '–aylik' kabi qo'shimchalar bilan yasaladi. misol uchun, 'boring' (buyruq), 'o'qing' (buyruq), 'kelaylik' (istak). shart mayli harakatning bajarilishi uchun biror shartning mavjudligini ko'rsatadi va '-sa' qo'shimchasi orqali yasaladi. misol uchun, 'o'qisam, bilaman' (agar o'qisam, bilib olaman). istak mayli esa harakatning bajarilishiga bo'lgan kuchli xohishni bildiradi va '–gim', '–gaydim' kabi qo'shimchalar bilan yasaladi. misol uchun, 'bormog'im keladi' (borishni xohlayman). mayllarning to'g'ri qo'llanilishi nutqning ta'sirchanligini va ifodaviyligini oshiradi. har bir mayl o'ziga xos ma'no nozikliklariga ega bo'lib, so'zlovchining maqsadini to'g'ri ifodalashga yordam beradi. fe'l nisbatlarining ifodalanishi fe'l nisbatlari harakatning bajaruvchisiga nisbatan munosabatini ko'rsatadi. o'zbek tilida asosiy nisbatlar: aniq nisbat, majhul nisbat, o'zlik nisbati, birgalik nisbati va orttirma nisbat. aniq nisbat harakatning bajaruvchisi aniq bo'lgan holatlarda ishlatiladi (men kitob o'qidim). majhul nisbat harakatning bajaruvchisi noma'lum bo'lgan yoki uning ahamiyati kam bo'lgan hollarda ishlatiladi va '–il', '–in' qo'shimchalari bilan …

4 / 14

fe'lning shakl yasovchi qo'shimchalari uning grammatik shaklini o'zgartiradi, lekin asosiy ma'nosini o'zgartirmaydi. bularga zamon, shaxs-son qo'shimchalari, mayl qo'shimchalari kiradi. zamon qo'shimchalari fe'lning qaysi zamonda sodir bo'lganligini ko'rsatadi (yozdi, yozmoqda, yozadi). shaxs-son qo'shimchalari harakatning kim tomonidan bajarilganligini bildiradi (men yozdim, sen yozding, u yozdi). mayl qo'shimchalari esa so'zlovchining harakatga bo'lgan munosabatini ifodalaydi (yoz, yozsam, yozmoqchi). ma'no o'zgartiruvchi qo'shimchalar esa fe'lning leksik ma'nosini o'zgartiradi yoki unga yangi ma'no qo'shadi. bularga nisbat qo'shimchalari (yozilmoq, yozishmoq, yozdirmoq), daraja qo'shimchalari ('-roq', '-g'ina'), va boshqa qo'shimchalar kiradi. nisbat qo'shimchalari harakatning bajaruvchisiga nisbatan munosabatni o'zgartiradi, daraja qo'shimchalari esa harakatning intensivligini yoki kuchini ifodalaydi. misol uchun, 'kichraymoq', 'ko'paytmoq' kabi fe'llar shunday qo'shimchalar yordamida yasalgan. ushbu qo'shimchalarning to'g'ri qo'llanilishi so'z boyligini oshiradi va nutqning ifodaviyligini ta'minlaydi. fe'l zamonlari, mayllari va nisbatlari fe'l shakllarining morfologik tahlili va tasnifi o'zbek tilida fe'l shakllari morfologik jihatdan turlicha bo'lib, ular fe'lning zamonini, maylini, shaxs-sonini va boshqa grammatik xususiyatlarini ifodalaydi. fe'l shakllarini tahlil qilishda, …

5 / 14

(yordamchi fe'l bilan asosiy fe'ldan iborat) bo'lishi mumkin. ma'nosiga ko'ra esa, harakat, holat, jarayon kabi turli tushunchalarni ifodalaydi. vazifasiga ko'ra ega kesim munosabatida kesim vazifasini bajaradi. masalan, 'kitob o'qidim' gapida 'o'qidim' fe'li kesim vazifasida kelib, egaga nisbatan harakatni ifodalaydi. bu tasnif fe'llarning o'zaro munosabatlarini aniqlash imkonini beradi. ⚖️ fe'l shakllari taqqoslash fe'l shakllarining morfologik xususiyatlari va vazifalari item shakl yasovchi qo'shimchalar vazifasi egas-kesim munosabati zamon ifodasi sifatdosh bor aniqlovchi bog'lanishi mumkin yo'q ravishdosh bor hol bog'lanmaydi yo'q harakat nomi bor ega/to'ldiruvchi bog'lanishi mumkin yo'q fe'l birikmalarining sintaktik xususiyatlari fe'l birikmalari, ikki yoki undan ortiq so'zning ma'no va grammatik jihatdan birikib, bitta sintaktik vazifani bajarishidir. fe'l birikmalari asosan fe'l va boshqa turkum so'zlardan tashkil topadi. o'zbek tilida fe'l birikmalariga misol qilib 'yordam bermoq', 'xursand bo'lmoq', 'oxiriga yetkazmoq' kabilarni keltirish mumkin. bu birikmalarning sintaktik xususiyatlari shundan iboratki, ular gapda bitta sintaktik bo'lak (asosan kesim) vazifasini bajaradi. shuningdek, fe'l birikmasi tarkibidagi so'zlar o'zaro …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tilning grammatik sathi"

foydalanilgan adabiyotlar oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi toshkent perfect universiteti umum ta'lim fakulteti filologiya va tillarni o'qitish o'zbek tili 105-guruh mustaqil ish mavzu: tilning grammatik sathi tayyorladi: reja: kirish 1. fe'l zamonlari, mayllari va nisbatlari 2. fe'l shakllari, birikmalari va egas kesim munosabati 3. fe'l yasalishi, noto'g'ri, modal va yordamchi fe'llar xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish fe'l, tilshunoslikning muhim bo'limi sifatida, nutqning asosiy qismlaridan biri bo'lib, harakat, holat, jarayonni ifodalash orqali gapning mazmunini shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega. o'zbek tilida fe'llarning zamonlari, mayllari, nisbatlari, shakllari, birikmalari, ega-kesim munosabati, yasalishi, noto'g'ri fe'llar, modal va ...

This file contains 14 pages in DOCX format (77.4 KB). To download "tilning grammatik sathi", click the Telegram button on the left.

Tags: tilning grammatik sathi DOCX 14 pages Free download Telegram