darvin ta’limotining mohiyati

DOCX 8 pages 184.9 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 184.9 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

darvin ta’limotining mohiyati darvinning yirik asarlari. darvin dunyo safaridan qaytgach, to‘plangan materiallar ustida angliyaning ko‘zga ko‘ringan tabi- atshunos olimlari bilan hamkorlikda shug‘ullana boshladi. shu bilan bir qatorda yangi hayvon zotlari, o‘simlik navlarini chiqarish tajribasini o‘rgandi hamda ilgari o‘tgan va o‘zi bilan zamondosh bo‘lgan tabiatshunos olim- larning asarlari bilan tanisha boshladi. shularga asoslanib, u organik olam evolutsiyasi haqida dastlab 1842-yili ilmiy asar yozdi va uni yana 15 yil davomida kengaytirdi, chuqurlashtirdi, ishonchli dalillar bilan boyitdi. va nihoyat darvin 1859-yili «turlarning paydo bo‘lishi» degan mashhur asarni nashr ettirdi. , . u yana bir necha asarlarni yozdi. 23-rasm- c ar z darvin ulardan «xonakilashtirilgan hayvon, madaniy o‘simliklarning o‘zgaruvchanligi» (1868), «odamning paydo bo‘lishi va jinsiy tan- lasnish» (1871), «o‘simliklar dunyosida chetdan va o‘z-o‘zidan changlanishning ta’siri» (1876) kabilarni ko‘rsatib o‘tish kerak. bu asarlarda olim organik olam evolutsiyasiga oid ko‘pla dalillarni keltiradi va o‘zidan oldin o‘tgan va ayni paytdagi zamondoshlarining bu sohadagi tadqiqot natijalari, fikr-muloha- zalarini …

2 / 8

hayvon, madaniy o‘simlik navlarining kelib chiqish sabablarini o‘rgandi. ongsiz tanlash. arxeologiya ma’lumotlarining ko‘rsatishicha, odam paydo bo‘lmasdan ilgari yer yuzida madaniy o‘simliklar, xonaki hayvonlar bo‘lmagan. ibtidoiy odamlar yowoyi hayvonlarni ovlash, tabiatda yovvoyi holda o‘suvchi o‘simliklarning urug‘larini, mevalarini va boshqa qismlarini iste’mol qilish bilan hayot kechirganlar. bundan 9—10 ming yil oldin yovvoyi hayvon bolalarini qo‘lga o‘rgatish, yovvoyi o‘simliklar orasidan oziqabop xillarini o‘z kulbalari atrofiga ekish rasm-rusm tusini olgan va bu tajriba avloddan avlodga berila borgan. insonlar har gal qo‘l ostidagi hayvonlar, o‘simliklar orasidan ko‘p mahsulot beradigan xillarini saralab, boshqalarini o‘z ehti- yojlari uchun ishlatganlar. bunday saralash ko‘p ming yillar mobaynida davom ettirilgan. oqibatda odam xohishidan tashqari yovvoyi o‘simlik, hayvonlardan foydali belgi xossalari bilan bir- muncha farq qilgan mahalliy hayvon zotlari, o‘simlik navlari paydo bo‘lgan. insonlarning bunday faoliyatida yangi nav, zot chiqarish asosiy maqsad qilib olinmaganligini e’tiborga olib, darvin bunday ibtidoiy tanlashni ongsiz tanlash deb nomladi. sun’iy tanlashning ongsiz shakli hozirgi vaqtda ham …

3 / 8

av, zot chiqarish ishida asosiy o‘rinni egallagan. bunda yaratilmoqchi bo‘lgan o‘simlik navi, hayvon zoti qanday ijobiy belgi-xossalarga ega bo‘lishi oldindan rejalashtirilgan. so‘ngra ana shu reja asosida sun’iy tanlash olib borilgan. bu esa yangi zot, navlar chiqarish muddatining qisqarishiga va tanlash natijasining ko‘p jihatdan samarali bo‘lishiga imkon bergan (8—9-jadvallar). insonlar sun’iy tanlash o‘tkazar ekan, birinchi navbatda o‘z ehtiyojlarini qondirishni asosiy maqsad qilib qo‘yadilar. inson ehtiyojlari esa turlicha: iqtisodiy, xo‘jalik, estetik talablarni qondirish ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. chunonchi bir odam tovuqning ko‘p go‘sht beradigan, ikkinchisi ko‘p tuxum beradigan, uchinchisi urishqoq, to‘rtinchisi esa dum patlari uzun, chi- royli zotini chiqarishni maqsad qilib qo‘ygan va o‘z maqsadiga asta-sekin erisha borgan. sun’iy tanlashni turlicha yo‘nalishda olib borish barcha organizmlarga taalluqlidir. qovunlarning ertapishar (handalaklar) yozgi yupqa va qalin po‘choqli hamda kuzgi, qishki navlarini, (24-rasm) qo‘ylarning qorako‘l, hisor, otlarning axaltaqa qora bayir zotlari yaratilganligi bunga yorqin misoldir. markaziy osiyoda faqat qovunlarning emas, balki kalta poya- li bug‘doy, no‘xot, …

4 / 8

qand miqdorining o‘zgarishi yillar qand miqdori % yillar qand miqdori % 1808 6,0 1888 13,7 1838 8,5 1898 19,2 1848 9,8 1908 18,6 1858 10,1 1929 20,1 1878 11,7 1954 22,3 bosvoldi cho‘gari umrboqi bargi 24-rasm. qovun navlari. bo‘rdoqi qo‘y, cho‘chqa zotlari, urug‘ bermaydigan o‘simlik navlari, itlarning junsiz, kaptarlarning shamolga qarshi ucha olmaydigan tovus kaptar zotlari chiqarilganligi yuqoridagi fikrni tasdiqlovchi dalillardir. ba’zi madaniy o‘simlik navlari, hayvon zotlarining yovvoyi ajdodlari bir tur, boshqalariniki esa ikki-uch tur hisoblanadi. masalan, har xil it zotlari chiyabo‘ri va bo‘ridan, qo‘ylar arxar, muflan, argali kabi yovvoyi ajdod turlardan, tovuq zotlari esa yovvoyi bankiv tovug‘idan, kaptar, yovvoyi ko‘k qoya kaptar turidan (25-rasm), qoramol zotlari dasht va o‘rmon yovvoyi qoramol turidan, karam navlari yovvoyi karam turidan keltirib chiqarilgan. 25-rasm. kaptar zotlari va ularning yovvoyi ajdodi. darvin yuqoridagi mulohazalarning asosli ekanligini bir qan- cha dalillar bilan isbotlagan. chunonchi, hindiston va janubi sharqiy osiyo chakalakzorlarida tarqalgan bankiv yovvoyi tur tovuqlari …

5 / 8

anligini aniqladi. tulkilarning bir guruhi odamga tashlanuvchan, o‘ta tajovuzkor, ikkinchi guruhi odamga tashlanishga qo‘rqib turadigan, lekin unga tashlanishni xohlaydigan, uchinchi guruhi esa xotirjam 26 izlanuvchi instinktli tulkilar ekanligi ma’lum bo‘ldi. k.d. belyayev uchinchi guruhga mansub erkak va urg‘ochi tulkilarni ajratib, alohida urchita boshladi. nasllar orasidan olim yana odamga tez ko‘nikuvchi tulkilarni tanlab bordi. bunday tulkilarning bir necha avlodida sun’iy tanlash o‘tkazish natijasida xuddi xonaki itlarga o‘xshash, ya’ni odamga tez o‘rganadigan, erkala- ganda xursand bo‘ladigan tulkilar chiqarildi. xatti-harakatiga qarab o‘tkazilgan sun’iy tanlash natijasida tulkilarning morfologik va fiziologik belgilari ham o‘zgardi. tajribada tashqi quloq suprasi osilgan, dumini esa gajak holda egib turadigan tulkilar olindi. yovvoyi tulkilar odatda yilda bir marta aprelda urchisa, xonaki- lashtirilganlar esa ikki marotaba dekabr—yanvar va mart—aprel oylarida urchiganlar. inson sun’iy tanlashni olib borar ekan o‘simlik, hayvonlarning barcha belgi-xossalarini emas, balki o‘zi uchun ahamiyatli belgi-xossalarini o‘zgartirishni maqsad qilib qo‘yadi. shunga ko‘ra tanlangan organizmlarning inson ehtiyojiga mos bo‘lmagan belgi- xossalari …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "darvin ta’limotining mohiyati"

darvin ta’limotining mohiyati darvinning yirik asarlari. darvin dunyo safaridan qaytgach, to‘plangan materiallar ustida angliyaning ko‘zga ko‘ringan tabi- atshunos olimlari bilan hamkorlikda shug‘ullana boshladi. shu bilan bir qatorda yangi hayvon zotlari, o‘simlik navlarini chiqarish tajribasini o‘rgandi hamda ilgari o‘tgan va o‘zi bilan zamondosh bo‘lgan tabiatshunos olim- larning asarlari bilan tanisha boshladi. shularga asoslanib, u organik olam evolutsiyasi haqida dastlab 1842-yili ilmiy asar yozdi va uni yana 15 yil davomida kengaytirdi, chuqurlashtirdi, ishonchli dalillar bilan boyitdi. va nihoyat darvin 1859-yili «turlarning paydo bo‘lishi» degan mashhur asarni nashr ettirdi. , . u yana bir necha asarlarni yozdi. 23-rasm- c ar z darvin ulardan «xonakilashtirilgan hayvon, madaniy o‘...

This file contains 8 pages in DOCX format (184.9 KB). To download "darvin ta’limotining mohiyati", click the Telegram button on the left.

Tags: darvin ta’limotining mohiyati DOCX 8 pages Free download Telegram