qutadg'u bilig

PDF 5 pages 246.1 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 246.1 KB

File type PDF

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

yusuf xos hojib (xi asr) yusuf xos hojib (xi asr) yusuf balasog'uniy ettisuv o'lkasidagi kuzo'rda (balasog'un) shahrida 1016-1018 yillar orasida dunyoga keladi. bu davrda etgisuv va sharqiy turkiston o'lkalari turkiy qarluq qabilasidan chiqqan qoraxoniylar sulolasi qo'l ostida edi. bu sulola vi—ix asrlarda hukm surgan buyuk turk xoqonligining davomchilari bo'lib, ix asr o'rtalaridan davlatni boshqarib keldilar. x asr boshlarida abdulkarim sotuq bug'raxon (924—955) islom dinini qabul qildi va shu bilan turkiy elatlar ham uzil-kesil islom mintaqa madaniyatiga kelib qo'shildilar. x asr oxiriga kelib, somoniylar tanazzulga yuz tutgach, qoraxoniylar movarounnahrni tugal egalladilar. balasog'un ushbu ulkan mamlakatning shimolidagi poytaxti edi. shoir haqida ma'lumotlar ko'p emas. «qutadg'u bilig» asarini 50 yoshlarda, hijriy 462 yili (1069/70) yozib tugatgan yusuf o'zi haqida asar muqaddimasida shunday ma'lumot beradi: «bu kitobni tasnif qilig'li balasag'un mavludlig' parqiz idisi er turur. ammo bu kitobni koshg'arda tugal qilib, mashriq maliki tavg'achxan uskinga kekurmish, malik ani ag'irlab, ulug'lab o'z xas hojibliqi anga …

2 / 5

ni ish yuritardi). asar mazmuni, tili va uslubidan kelib chiqib aytish mumkinki, yusuf xos hojib arab va fors tillarini mukammal bilgan, bu tillardagi diniy, ilmiy, badiiy adabiyot bilan chuqur tanish bo'lgan. bundan tashqari shoir qadim turk yozma adabiyoti, turkiy xalklar og'zaki ijodini xam yaxshi bilgan, ular muhitida tarbiya olgan. shoir turkiy elatlarning qadimiy qo'shnilari xitoy, mo'g'ul, hind, eroniy xalqlar madaniyati, yunon falsafasi va boshqa o'sha davr ma'naviy hayotining turli tomonlari haqida mukammal ma'lumot egasi bo'lgan. yusuf katta iste'dod sohibidir. o'sha davr an'anasiga ko'ra, u arab, fors tillarida ham she'r ijod qilgan bo'lishi kerak, turkiy adabiy tilda, balki devon ham tuzgandir. afsuski, bizgacha shoirning yagona dostonidan boshqa asari etib kelmagan. ammo aniq aytish mumkinki, hech qaysi ijodkor ilk ijodini 6,5 ming baytga yaqin yirik doston yozishdan boshlamaydi. masalan, amir xisrav dehlaviy birinchi yirik dostonini boshlaganda ikki devon tuzgan va ular tarkibida bir qator kichik masnaviylari bor edi. biz yusufning ijodiy yo'li …

3 / 5

uch bosqich muqaddima: 1. nasriy muqaddima (38 satr); 2. she'riy muqaddima (77 bayt); 3. muqaddimaviy boblar (ii bob, 390 bayt). ikkinchi va uchinchi bosqich orasida bob sarlavhalari ro'yxati (fihristi abvob) berilgan. asosiy qism — doston mavzui 68 bobda rivojlanadi. undagi sarlavhalar hisobiga, agar ishtirok etuvchilarning savol-javoblarini ham kiritsak — 174 sarlavha ostida berilgan. umumiy hajmi — 5896 bayt. xotima qismi — 2 qasida va masnaviy bobdan iborat bo'lib, oxirgi masnaviy bob mazmunigina ma'lum darajada dostonga aloqadordir. muqaddimaning faqat uchinchi bosqichi (ii bobdan iborat) bevosita doston tarkibiga uyg'unlashgan. oldingi ikki bosqich esa qayta tahrirda kitob haqida umumiy tasavvur hosil qilish uchun atayin nasr va nazmda ilova qilingandir. shu sababli ular boblar nomlanishi ro'yxatidan ham ilgari berilgan. asosiy qism oxirida (6261—6286-baytlar) shoir kitobning yozilish yili, nima maqsadda yozilgani, o'quvchiga murojaat, allohga munojot, payg'ambar va chohoryorlarga salomlar bilan asarni xotimalaydi va alohida xotima qismga hojat qoldirmaydi. ammo bundan so'ng yana 2 qasida (yigitlikka …

4 / 5

lmi, abu nasr al-forobiyning ijtimoiy-axloqiy falsafasi, «shohnoma» va turk xoqonlarining yodnomalari, mintaqa xalqlarining boy ma'naviy merosi bu asar mag'ziga singdirilgan. eng asosiysi, bu kitob islom mintaqa ma'naviyatining qomusi bo'ldi. firdavsiy «shohnoma»si mintaqa xalqlarining o'tmish tarixini badiiy aks ettirsa, yusuf xos hojib asari uning yangi davrdagi holatini badiiy tafakkur qonuniyatlari asosida mujassam etdi. muallif o'z asarini «shohnomayi turkiy» deb shuhrat topganini aytadi, bu qiyos shu ma'noda to'g'riki, o'tmishda mintaqa eroniy hukmdorlar — kayoniy va sosoniylar hukmida bo'lgan bo'lsa, yusuf davrida sosoniylar mulki turkiy hukmdorlar qo'liga o'tgan edi. balasog'undan bag'dodgacha turkiy sulolalar hukm surar edilar. shu sababli endi sulolalar tarixi emas, davlat boshqarish odobi muhim edi. asarning yana boshqa shuhrat topgan nomlari «adab ul-muluk» («hukmdorlar odobi») va «oyin ul-mamlakat» («mamlakatni idora etish qoidalari») xuddi shu jihatni aks ettirar edi. 2 / 5 yusuf xos hojib (xi asr) doston mazmuni shoir tasavvuridagi shunday bir badiiy olamni aks ettiradiki, uning asosiy qahramonlari 4 timsoldan …

5 / 5

da doimiy turmasa, aql va bilim ularning o'rnini bosa oladi. asli asarning bosh qahramoni o'gdulmish, ya'ni aql va bilimdir. shu sababli kitobning asl nomi ham «qutadg'u bilig» («baxtga eltuvchi bilim»). baxt, qut-baraka, omad, qudrat manbai bo'lmish bilim bilan bog'liqdir. asardagi to'rtinchi timsol — qanoat. agar insonda, jamiyatda qanoat bo'lmasa, uning barcha xosiyati bir pul, oqibati ayanchlidir. qanoatning ismi o'zg'urmish bo'lib, u oyto'ldining, ya'ni baxt va davlatning, o'gdulmishning, ya'ni aql va bilimning qarindoshidir. ammo oyto'ldi qarindoshini eslamaydi. baxt va omad qanoatni xotirga keltirmaydi. hukmdorga (elig deb ataydi yusuf hukmdorni) uzg'urmish qarindoshi haqida o'gdulmish eslatadi, ya'ni adolat aql yordamida qanoatdan xabar topadi va uning suhbatini istaydi. asar oxirida o'zg'urmish ham xastalanib vafot etadi, quntug'di va o'gdulmish, ya'ni adolat va uning bosh maslahatchisi aql qoladilar. bular islom ma'naviyatining bosh timsollari edi. «qutadg'u bilig»ning ayricha ahamiyati ana shunda. ammo asar mavhum timsollar va ramzlardan iborat emas. asar qahramonlari jonli shaxslar — elig — kuntug'di …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "qutadg'u bilig"

yusuf xos hojib (xi asr) yusuf xos hojib (xi asr) yusuf balasog'uniy ettisuv o'lkasidagi kuzo'rda (balasog'un) shahrida 1016-1018 yillar orasida dunyoga keladi. bu davrda etgisuv va sharqiy turkiston o'lkalari turkiy qarluq qabilasidan chiqqan qoraxoniylar sulolasi qo'l ostida edi. bu sulola vi—ix asrlarda hukm surgan buyuk turk xoqonligining davomchilari bo'lib, ix asr o'rtalaridan davlatni boshqarib keldilar. x asr boshlarida abdulkarim sotuq bug'raxon (924—955) islom dinini qabul qildi va shu bilan turkiy elatlar ham uzil-kesil islom mintaqa madaniyatiga kelib qo'shildilar. x asr oxiriga kelib, somoniylar tanazzulga yuz tutgach, qoraxoniylar movarounnahrni tugal egalladilar. balasog'un ushbu ulkan mamlakatning shimolidagi poytaxti edi. shoir haqida ma'lumotlar ko'p emas. «qutadg'u bilig...

This file contains 5 pages in PDF format (246.1 KB). To download "qutadg'u bilig", click the Telegram button on the left.

Tags: qutadg'u bilig PDF 5 pages Free download Telegram